Filomeno Valdez Martinez, Sakada

Statue Of Sakada In Candon City, Ilocos Sur, Philippines

Ballog, no awaganda iti iluko, Awol met iti Ingles. Dayta ni Tang Minong, maysa a sakada, nga inaklonna a dandani nalikmotna ti amin nga isla ti Hawaii gapu met laengen iti kinaballogna kabayatan iti panagtalinaedna iti purpuro ti Hawaii.

Ubbing pay, no idilig iti dadduma a sakada, agsipud ta naipasngay idi Hunio 5, 1922 idiay barangay Bagani Ubbog. Sakbay a nag-sakada, maysa isuna a Bolomen idi panawen ti maikaddua a gubat sangalubongan. Ket ditoy a naam-ammona ti maysa nga Amerikano (dinan malagip ti naganna) a nangipan kenkuana idiay.

1946, wenno addan iti maudi nga abansada ti ipapanna, naglugan iti maysa a barko ti US Army a nagrubbuat iti Salomage Port, iti Cabugao, Ilocos Sur.

Nagmalanga idi makagteng ket nakitana ti kinangayed ti Halo, Hawaii Grande. Ditoy ti umuna a nagtrabahuanna iti kaunasan. Iti panagtalinaedna, adu nga Ilokano ti naam-ammona ta nalaing ngamin a makipagayam.

Iti sueldona a dua a dollar, saan a nagkatnay daytoy kenkuana. Gapuna nga idi maumaanna ti nagtrabaho iti kaunasan. Limiasen ket nagbirok iti sabali sabali a panggedan.

Adu dagiti naam-ammona kas koma ti Pedro Gagarin, ag-Naungayan iti Darapidap, dagiti nagan a Kario ken Avelino.

Napadasanna ti nagpukis. Adda taga-Santa Maria, Ilocos Sur nga adda pagpapukisanna ket dita nga inawisna isuna. Nupay iti dammona ket nagkedked ta amangan no pakabasulanna iti kompania a pagpapapaayanna iti agdama, ngem idi kinuna daytoy a dina pakabasolan, ditan nga immanugot isuna. Nupay dinan malagip ti nagan ti barber shop ken ti makinkukua, ngem dinakamatna a dakkel, ketdi, ti barber shop ta uray dagiti gangganaet ket ditoyda nga agpappapukis.

“No pada nga Ilokano ti agpapukis, 5 a doliar laeng, ngem no Amerikano, ditan nga ikurimedda nga ited kaniak ti 10 dollars… wen, natatahor dagiti Amerikano nga agpapukis.” Kinunana.

Idi mauma manen, pinadasna manen ti sabali a panggedan, ket iti daytoy a gundaway ket ti panagbalinna a sentensiador iti pagpallotan. Ditoy a naam-ammona nga Ilokano a mahilig iti pallot. Dinakamatna a maysan a talaga a kultura iti maysa a Filipino ti pallot agsipud ta makita ditoy ti kinaaduda a makipinnusta.

Ket gapu ta adu ti barkada, nalaing pay ti pasiarna, ket napadasanna pay ti nadisgrasia. Nabayadan iti isuna iti US$ 12, 000. Daytoy ti kadakkelan a gated a naiggamanna kabayatan iti kaaddana iti Hawaii. Ngem gapu met laeng iti kinadakkel iti binayadanna iti ospital, dita a dandani naibus met laeng ti nasao a kuarta.

Nagawid isuna idi 1954. Ket iti panagawidna, ditan a nagasawa metten. Naasawana ni Felipa Martinez, ket naaddaanda iti lima nga anak. Dinan ginamdan ti nagsubli ta nauma metten iti biagna sadiay Hawaii.

Iti agdama, nalakayen ti langana, kinapudnona ket marigatan payen a tumakder ken magna. Nakapsut payen ti panagdengngegna ta masapul a napigsa ti panagsao tapno mangegna ti ibagbaga. Ngem nalaing ketdi a mangisarita kadagiti dinanto pulos kalipatan a pagteng iti biagna idi panawen ti gubat ken panag-sakada idiay Hawaii.

Ngem ipannakkelna, nga iti naminsan iti biagna, ket nagbalin isuna a maysa a timmulong iti panagrang-ay iti Hawaii, ket ditan nga adu ti naam-ammona a gagayyemna, ken saanna a gagayyem.

Nakapsuten ti panagkitana ken tumengna, ngem uray inton kaanoman, dinto aglidem ti ladawan ti Hawaii iti isipna.