VALEDICTORIAN

            And now, let’s hear the valedictory address of Miss Ma. Sofia Manzano, valedictorian of … Santo Kristo Elementary School.

            Timmakderak iti nagtugawak, nagnaak a nagpasango.  Makatitileng dagiti tipat ken panangsaraboda kaniak. 

            Iti panagmartsak nga umuli iti entablado, nasiputak ni Mama Sofing a timmakder iti nagtugawanna iti linia dagiti nagannak.  Kasta la unay ti partakna a nagturong iti ayanko tapno sumabet.  Very proud kaniak ni Mama.  Siempre, daytoy ti tagtagainepna, ti maital-o nga isuna ti ina ti kalaingan iti klase Santo Kristo Elementary School.  Wen, daytoy ti tartarigagayanna la unay—manipud pay idi grade onenak. 

            Diak a pinaay ti inak iti arapaapna manipud iti umuna a tukad agingga iti daytoy naindaklan nga aldawmi a graduates.   Awan kadagiti kaklasek ti nangatiw kaniak.  Ta kasano koma nga atiwenda toy numo nga inaldaw a libro ti sangsanguek.  No palausen, isu ti kasingin dagitoy matak;  lapis a kanayon a nakasigpit iti ramay ken papel a kanayon a mangur-uray kaniak tapno suratak. 94.46 ti average ti gradesko.  Ngem kuna ni Mama a dapat koma ket nangatngato pay.  Ngem okay latta kanon ta 89 ti simmaruno kaniak.

            Nakapinpintas ni Mama ita; naka-long gown a maris labbasit a silk a telana—kasta met ti maris ti lipstickna, naka-high heels, naka-tis ti atiddog a buokna, nupay nakinisen ti rupana, pinulagidanna pay laeng ti foundation ken maskara.   Ay, adayo a napinpintas ngem siak ni Mama. Dina kano kayat a makita isuna dagiti tattao a kasla burangen.  Ti kayatna kano ket mayanatup ti panangdayawda kaniak ti panangdayawda iti kinapintasna.

            Ngem diak tagiragsaken ken tagipintasen ti buya ita ni Mama.  Ket nakarkaro a diak maarikap ti ragsak a manglapunos koma kaniak ita—kas iti isem a makitkita dagiti tattao kenkuana ita.

            Adda met ketdi pagkarkaritna, ta abunaw iti gastosen.  Ania la kanon ti gungonana nga asawa isuna ti maysa a seaman.  Makatawenen a diak manen nakita ni Papa.  Kasta la kanayonen, maminsan makatawen a makitak tapno agbakasion.  Kalpasan ti tallo a bulan, adda kano manen awagna.  Gundawayanna kano ta inton agtawen iti kuarenta ket dinton agluganan iti barko.

            Wen, sisiak ti bunga ti ayan-ayatda. 

            Tattay agrubbuatkami, dina intulok ti kalikagumko a simple la koma ti langak.  Diak kayat a mapulagidan ti napuskol a kolorete ti rupak.  Ngem saan a ti pagayatak ti nasurot.  Isu a nakadagdagsen ti ulok ta napalalluannan iti spraynet ta nakasiksikkilen dagiti buokko, nakapuspuskol ti rupak iti inpidasna iti pingpingko, ngem kunana met ketdi, nakapinpintasak kano ita. 

            “Sika ti kasiriban, Soffee, masapul a sika met laeng ti kapintasan… a kas kaniak.” Impapilitna.

            Binabalawna ketdi ti pagannurotan nga inyetnag ti dibision ta apay kano a dagiti laengen unipormemi ti maaramat a kawesmi ti graduationmi.  Nagriri iti principal iti pagadalan, ngem awan ti nabalinanna ta saan kano amin a tattao ket kas iti kabaknangmi.

 

            Insigida nga inarikap ni Mama ti aglamlammiis nga imak idi makaasidegak.  Piniselna daytoy ket kinitak isuna, ibagbagana gayam nga umisemak kano ta kitkitaenda kami dagiti tattao.

            Immisemak met.

            Naggiddankami nga immuli iti entablado.  Kasta unay ti tangar ti ulona, kasla ibagbagana: daytoy ti anakko, kalaingan, kasiriban ken kapintasan.  Ket siak met ti inana.

            Iti ilalabasmi iti linia dagiti bisita, nangruna kenni Ms. Honoria Gaston a guest speakermi iti daytoy nga aldaw, saggaysa a linnamanona ida.

            “Nagasatka, Misis, ta naaddaanka iti nasaririt nga anak.  Ituloymo ti panangmulim tapno di madadael ti napintas a masakbayanna.”  Nangegko a kinuna ni Ms. Gaston.

            Ad-adda ket manen a ngimmato ti timidna:  “Adda dayta iti puli, Ma’am.”  Insungbatna.  “Ken iti panangimaton.”

            Panangimaton?

            Iti sabali a bangir, adda puntona Mama.  Gapu iti panangdariragna, saanak koma a valedictorian ita.

            Idi nakadanonak iti sanguanan ti mikropono, inibbatanna ti imak.   Gundawayko a nangkaut iti bulsak ket inalak ti insaganak a kodigo a pagibasarak iti panagbitlak iti sanguanan ti sumurok-kumurang lima gasut a tattao a mangimatang iti panagturposmi ditoy Santo Kristo ES gymnasium.

            Kakairuarko iti bulsak iti puraw a papel idi nasiputan daytoy ni Mama ket pasimple a sinnibarotna:

            “Lima nga aldaw nga inkabisam ti speechmo.  Naiyulom ultimo ti ‘yan ti tulnek.  Apay nga intugotmo pay laeng daytoy?  Ania laengen ti kunaenda?

            Inyadayo ti rupana kaniak.

            Wen met ketdi,—ngem pi’a la koma nga outlineko.

            Saannak a nagtagarin.  Awanto met la maaramidak. 

            Insimpak ti kangato ti microphone tapno pagisu iti bibigko.  Sakbayak a nagsao, impalikosko manen ti panagkitak kadagiti nagad-adu a tattao a mangur-uray iti panagsaritak:  dagiti nagannak a naragsak ta makitadan ti bunga ti ling-et ken bannogda ta agturposen dagiti ubbingda.  Tagigasatenda, a nupay di a karaman iti honor roll dagiti ubbingda ket aggraduarda.  Dida a kinalikaguman iti anakda a mairaman iti honor roll; ket nakarkaro a dida pinilit dagiti annakda nga agbalin a nasirib.  Umanayen nga aggraduar ti anakda.  Daytoy ti kapatgan kadakuada. Pinalubosanda dagiti anakda a ma-enjoyda ti panagbasa.

            Kasta koma met ni Mama.

            Dagiti padak a nakakawes iti unipormemi.  nakapinpintasda ken nakatartaraki iti kawesda:  ni Brenda a salutatorian ket nakaisem a nakakita kaniak, awan ti panagumbina;  ni Arnold a damagko a ka-loveteamna kano ket nakakita met kaniana;  ni Jay-ar nga ag-crush kano kaniak;  ni Arman a nalaing iti sepak takraw; ni Angelyn a nalaing iti sigking…  Nakakitada amin kaniak.  Ket makitkitak iti bibigda ti naisangsangayan a ragsak. 

            Naragragsakda kadi ngem siak?—ket agpapadakami met nga aggraduar ita a rabii. Wen ngata, naragragsakda.

            Ay, adda gayam dagiti ubbing nga adda iti aglawlaw.  Aglalangguak.

            Agaayam!  Nakaap-apalda. 

            “Ammom Sofia, no nasiribka, dayawendaka dagiti amin a tattao.  No mennelka, uyawendaka ken ikuskuspildaka.  Isu nga aramidem ti amin tapno sika ti kanayon a first honors. No mapagtalinaedmo dayta, saanmonto a  problema ti panggedam ta isunto ti umasideg kenka..”

            Grade twonak idi.

            “Wen, Mama!”

            “Dayta ay-ayam, awan serbina dayta, masugatan laeng ta tumengmo wenno mabulloka, ad-adda a maperdi ta beautim, agyanka la ditoy balayen, agbasa ti libro, napintaska pay ta dika ngumisit.”

            “Wen Mama.”

            No diak pay nasiputan ti natinggaw a panagmulagat ni Mama, diak koma nautob nga agbitlaak gayam ita. 

            Sakbay a rinugiak ti nagsao, pinadalanak iti panunotko dagiti rumbeng nga isaok ita—kas kuna ni Mama:  umisemak—isu nga inpakatko ti kasta la unay sam-it nga isemko.  Maikaddua, dagiti ibagak: umuna, ti panagkablaaw—masapul a diak lipatan dagiti amin nga adda ditoy stage nangruna ti guest speaker;  maikaddua ti panang-congratulateko kadagiti padak nga aggraduar;  maikatlo, panagyaman iti pagadalak a Santo Nino Elementary School, dagiti mangisursuro;  maikapat, panagyaman kadagiti nagannak ket siempre, special mention isuna—masapul a maibalikas dagiti sakripisioda a nangpabasa, ti panagriingda ti agsapa tapno agluto iti pammigat, ti panangbirbirokda iti kuarta tapno adda igatang iti proyekto, ti panangisursuroda kadagiti annakda iti assignment ken homework.  Ti maudi a paset ti bitlak ket ti ipapanmi iti sabali manen nga agpang ti edukasion—iti sekondaria.

            Ladies and gentlemen, today is the greatest day of our life because today is our graduation day.  Another page of our life will be closed, but another page will be open.  But before anything else, first, I would like  to greet everyone a good day, especially our distinguished guest for this memorable graduation we have, Ms. Honaria Gaston, our District Superviso and our principal, Mrs. Leticia Castro…”

            English?  Wen, ta isu ngamin ti kuna ni Mama, masapul nga ingles tapno ma-impress kano dagiti bisita ken dagiti tao.  Siak ti valedictorian, ket kababain kano no Tagalog wenno Iluko ti aramatek.  Di pay ket kasla awan serserbinan ti panaggraduarko kas kalaingan.

            First of all, I would like to say congratulations to my fellow graduates.  We have reached the final stage of our elementary life.  Congratulations to each and everyone of us because finally, we are now here,  singing the graduation song, and stepping to the next ladder.  In elementary, we have learned the petty things and enjoyed our childhood…

            Na-enjoyko ngata ti panagbasak?  Naisardengko apagbiit ti bitlak.

            Kinitak ni Mama—nakakita kaniak, kayatko nga iliklik dagiti matak ngem nagsaltek latta kaniana ti taliawko.

            Nakaisem isuna, nakagaygayad ti isemna.  Very proud bayat iti innak panagbitlak iti Ingles.  Tumanaliaw a kasla agbirbirok iti mangdayaw kaniana. 

            Soffee, ‘maykan, ag-siatongtayon!”

            “Mama, innak mammet maki-siatong, adda da Ana ken Nicole a kaay-ayamko, ur-urayendak.”

            “Birad!  Di ket dayta agbasa dita libro ti obraem…”

            “Addada ngarud dita ruaren, Ma.  Uray ket kalkalpasmi met iti third grading period.”

            “Agbasaka kunak, agbasaka  iti English, nakitak ti grademo, nagtalinaed laeng, saan a ngimmato.”

            “Alan, a, uray pagbiitnak laeng met.

            “Dinak paggunggaen manen, Soffee, makaramanka kaniak kunak, makaramanka.”

            Di met ilibak, nangato dagiti academic gradesko, saan a bumaba iti 84, ta no bimmbaba ditan, agpatpatnagak a mang-review iti librok iti dayta nga asignatura.  Ayatko met a di bumaba, aramidek lattan ti ibagana.

            Manipud grade one agingga iti grade six ket pammadayaw ti mangmanggekko.  Ay wen, pammadayawda pay ken Mama, ta naaddaan kano iti anak a nasirib.  Sigurado kano nga inton dumakkelak ket abogadoakto wenno duktor wenno scientist.

            Ngem ngata, ubbingak pay unay, agingga ita ket diak pay unay maawatan dagita a pammadayaw ken dayta napintas a masakbayan a kunkunada.  Agadalak latta kano, saannak nga agbaybayanggudaw.

            Ladies and gentlemen, this graduation is not just our graduation,  it is the congratulatory programs for our parents.  Graduation is saying thank you to our father and mother who help, mold, guide and motivate us to reach this final stage of our childhood…

            Sinursurotko a naimbag ni Mama.  Nagtulnogak kenkuana. No ania ti ibagana, surotek.  Bautennak no diak suroten, kakaasi ti takiagko iti keddel wenno ti luppok iti kapapak-il, wenno ti lapayagko kadagiti balikas a di malamlamot ti aso.  No imbagana nga agbasaak, agbasaak nga insigida. Resulta, grade twonak pay laeng, naannayasen ti dilak iti panagbasa iti Filipino ken uray pay iti English.

            “Oy, nagsaririt ta anakmo.”  Kunkunada kaniana.  Sungbatannanto met:  “Wen, adda pay ‘ya sabali a tumawidanna.”  Ket nalawlawanto ti isemna a makisarsarita kadakuada.

            Ngem adun sa ti malablabsakon iti kinaubing.  Awan ti telebision, awan ti computer, awan ti ay-ayam a paway, awan ti lastiko…

            “Ma, buyaek mammet ti Lobo, nagpintas kano, kuna dagiti classmate ko.  Uray ket nalpasko metten ti amin nga assignmentsko.”

            “Ania kunam?”

            “Nagguapo kano ket ni Piolo.”

            “Ay, sarampiting, ammom pay ket ti guapon.  Awan ti agbuya!  Maladawka inton bigat a makariing ket amangan no agtuglepka iti school.  Dimonton masurotan ti ibagbaga ni Ma’amyo!”

            “Alan, a, Ma.”

            “Makaramanka kaniak!”

 

            Ket no kasdiay nga agawidnakon iti balay iti malem, umuna kadagiti damagenna ti test papersmi.  Dina pay damagen no nag-meriendanakon wenno kinatosannak ti klasmeytko, wenno naitublakak iti kalsada.

            “Saan a dakesen.  One to fifty, lima laeng ti wrongmo.  Ngem masapul a takkuatem no apay a mistekmo dagitoy. Ta maymayat koma pay no nangatngato ti naalam.”

            Kadagitoy a gundaway, nadungngo isuna.  Ar-arakupennak.

            “Kastoy a kanayon, nakkong, masapul a nangato dagiti maalam tapno agbilibda kenka.  Laglagipem, dayawendaka, raemendaka ken apalandaka no nasariritka, ngem no kunengka, badbaddekanda laeng.”

            “Wen, Mama.”

            “Sika met la ti highest?”

            “Forty four ti simmaruno kaniak.”

            “Ania, nagpuyot daydiay.  Asino isuna?

            “Ni Brenda, tay agsek-second kaniak.”

            “Nagkatog daydiayen, talaga nga uloyannaka a gaw-aten.  Ala, nakkong, inkan idiay kuartom, basaem dagiti sumaruno nga asignaturam.  Dimo pakamaten daydiay.  Dakkel nga insulto kaniak no atiwennaka.”

            “Kua, Ma, inkami koma agala ti kamantiris idiay botobot, nagtutulagkami kada Glyzel.  Uray apagbiitkami laeng.”

            “Hannia, adda ti kumamkamat kenka, maalam pay laeng ti agbaliodong.  Hala, inka idiay uneg.  Aglangguak kayo manen.   Maysa pay, ania koma ti maisurona kenka daydiay ket naminpeklan a kuneng ni inangna Insiang.  Awan ti agkamantiris, awan ti agay-ayam.”

            Ngem addan nalipatan ni Mama.  Dinan sa napanunot a maysaak nga ubing.  Ket ti maysa nga ubing ket karbenganna ti agay-ayam, aglangguak, ken agragsak.  Uray pay no dadduma ket masugatan ti tumengna wenno mabullo.  Mapadasanna ti maabak iti paway wenno siatong, wenno agala iti linemmengan.

            Ket maysaak nga ubing a kayatna mapadasan dagitoy.  Saanko nga annongem ti agadal lattan tapno agbalin a kalaingan iti klase.  Wen, il-iliwek ti pumatit iti kayo iti siatong ket agtaraytaray bayat nga ilalaaw ti atiddog a… siaaaaaaatongggg…

            My dear classmate, if there’s one person we should thank that much… it’s our mother.  Their hardship is invaluable, their kindness, their loving… and there… and there…

            Napasardengak, ta diak malagip ti sumaruno a balikas.  Nasobraak sa metten ti pananglagipko iti napalabas.   Adun sa met unayen ti sakit ti nakemko iti inak.  Adda iti dilak ti balikas ngem diak mayebkas. 

            Nagdanagak.  Addada a kasla timmayab dagiti sumaruno pay a paset iti speechko.  Idi kitaek dagiti classmate ket nakakitada amin kaniak.  Nakarkaro manen ti panakariribokko idi kitaek ni Mama ta bigla laengen a timmakder iti nagtaguwanna.  Dimmakkel ti mulagatna sa nagbannikes.

            “Ahh… ahh.. kua…”  Pilitik a lagipen ti sumaruno ngem ad-adda a diak malagip.

            Timmadem dagiti mata ni Mama, intudonak a kasta la unay ti pungerna iti panangkitkitana kaniak.  Isun ti kitkitaen dagiti tao bayat iti panangmandona kaniak.

            Nagdumogak ta mabainak.  Mabainak ta diak malagip ti sumaruno nga ibagak.  Ken mabainak iti panangmulagat kaniak ni Mama

            Uray an-annuek ket awanen ti lalagipak iti sumaruno a bitlak.  Nangrugin nga agkakapsut ti tumengko.  Agtigerger ti bagik ken mariknak ti pagarimasa ti matak.

            Timmalna ti aglawlaw.  Simmaruno dagiti arasaas.  Ammok, siak ti pagsasaritaandan.  Ad-addan ti panagsangitko ket inyapputko lattan ti imak iti rupak.

            Idi kuan, nariknak ti maysa nga ima nga immapros iti likodko.  Ket idi taliawek, ni Ma’am Gaston.  Nakakita kaniak.

            “Ania ti napasamak, Ihang.”

            “Diak ngamin malagip ti tuloy ti inkabisak Ma’am.  Mabainak ta siak ti valedictorian ket diak ammo ti yebkasko.”

            “Apay ngamin nga inkabisam?”

            “Isu ngamin ti kayat ni Mama.  Kayatna ngamin a nalaingak ita.”

            Apay dayta sursuratem, para ania dayta?”

            “’Tay outline ti  valedictory address ko, tapno diak malipatan ti ibagakto inton addanak iti stage.  Agnerbiosakto ketdi.”

            “Ania?–  basaem ti valedictory address mo, saan a mabalin.  Mangsuratnak iti ikabisam.  Saan a mabalin a katkatawaanda ti likudak.  Ania laengen ti kunada, valedictorianka ngem basbasaem met ti ibagam.  Katkatawaandakto ketdi.”

            “Kitaek man…”

            “Nee, Tagalog pay… English a, tapno bumilibda kenka.

            “Ngem kuna met ni Ma’am a mabalin kano met ti Tagalog, tapno nalaklaka kano a maawatan dagiti agatendar iti graduation.”

            “Saanka a sika ti  mangisuro.  Siak ti maibabain ta siak ket ngarud ti inam.  Isu a sumurotka iti pagayatak.”

            Inarakupnak ni Ma’am Gaston.  Sana iniggaman dagiti pingpingko.

            “Mapasamak latta ti kastoy no naikabisa ti speech.  Ngem iti panagbitla, saan a ti kinapintas ken kinauneg ken kinalaingmo nga agiyebkas ti napateg.  No di ket ti linaon ti puso.  Ta ti linaon ti pusona ket nalaka a maagsep dagiti dumdumngeg.  Maawatandaka ket raemenda.  No dadduma, ti kinasirib ket adda met nga agbatay iti linaon ti rikna.”

            Ket sakbay a pimmanaw, inarakupnak ni Ma’am Gaston.  Sana insimpa ti microphone a para kaniak.

            Pinatibkerko ti riknak, inalak ti paniok sa’k pinunasan ti matak ken ti pingpingko.  Kinitak ni Mama.

            “Naragsakak ta siak ti valedictorian iti graduationmi, agyamanak kadakayo amin ta intedyo daytoy kaniak a pammadayaw.  Nangnagruna nga isagotko daytoy kenni Mama, nga ammok a daytoy ket arapaapna.

            “Aldaw ken rabii, pag-reviewenak, dandani amin nga oras ko ket panagbasa iti libro, panagaramid iti assignment, ken panangipasnek iti exam ti ipaganganetgetna.

            “Nagasatak ta kuna ni Mama, saan kano a kawaw ti utekko, ta tinawidko daytoy kenkuana.  Ket kunak met idi, nagasatak, ta dandani dinak pagobraen iti balay.  Diak agluto ken masapul a nasustansia ti kanek.  Diak aglaba ken masapul a kanayon a nadalus ken naplantsa ti kawesko.  Dakkel ti balonko tapno diak agpasugnod iti school ken diak dumawat iti classmateko ta amangan no agsakarto kaniak

            “Ngem… adu ti diak napadasan.  Diak ma-enjoy ti  kinaubingko.  Kayatko koma ti makiay-ayam iti siatong wenno sigking kadagiti ubbing.  Uray ti paway nga ay-ayamen da Glenda, Claire ken Cathy…

            “Apo nagannakmi, saan a dakes no ibaontayo dagiti annaktayo nga agbasa, agaramid iti asignatura ken proyekto, agbasa iti libro ken dumngeg a naimbag kenni mistra no panawen ti klase. 

            “Ngem saanyo koma a lablabsan, ta adda met karbenganmi nga ubbing nga agay-ayam.  Ta ditoymi a maipapas ti ganasmi iti kinaubingmi.  Ti mapadasan a makikinnamat kadagiti ubing, makalangguak kadakuada ken mapasangit no dadduma.

            “Mama, ti napadasak ket adda amin iti utek, ngem ti ganas iti rikna ket diak naaramid.  Kayatko a mapadasan dagitoy, uray sagpaminsan laeng, uray Sabado wenno Dominggo laeng, wenno iti malem laeng.

            “Apo nagannak, diyo ibalud dagiti anakyo iti responsibilidad.  Bay-anyo koma nga aglangguakkami iti kina-inosente.  Urayenyo koma a dumakkelkami, ta inton dakkelkami, isunto ti panangsangomi iti annongenmi.

            Agyamanak unay.”

            Awan nagtagari iti tallaong.  Kayatkon ti tumalikod ngem nakakitada amin kaniak. Kasla mangur-uray iti sumaruno a mapasamak.  Nagtalinaedak lattan a nagtakder iti sanguanan iti mikropono.  Diak kayat a kitaen ni Mama.

            Ngem idi  adda nangegko a tipat.  Manipud iti likudak.  Idi kitaek, ni Ms. Gaston, tumaktakder.  Sinaruno ni Mrs. Castro a principalmi.  Sa dagiti dadduma pay a guestmi.  Nakatakderda.

            Pumigpigsa.  Idi kitaek iti baba, uray gayam dagiti kaadalan ken dagiti nagannak ket agtiptipatda.  Nakatakderda.

            Iti suli dagiti matak, ni Mama ti maudi a kinitak.  Ket manipud iti ayanko, nakitak dagiti luana nga manartaraigid iti pingpingna.  Nagtipkel dagiti dakulapna.

 

GIBUSNA.

4 thoughts on “VALEDICTORIAN

  1. Pingback: Valedictorian » ILOCANIANA

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s