APONG ILYAN, AGKALKALESA

(I have translated this short story in Tagalog. Well, guests, check out the apong-ilyan-tagalog.  Anyway, if you want to read it in English, you may avail the service of translate.google.com)

Prologo     

     UBINGAK pay laeng, makitkitakon ti panagkalkalesa ni Apong Ilyan ditoy Candon;  municipalidad pay laeng idi ken di pay masarmingan ti panagtubo dagiti darakkel a nagan ti negosio. Aguray iti pasahero idiay sanggaan iti bario San Pedro sana itulod idiay ili, iti nakipet a kanto iti nagsuopan ti Gaerlan ken Pascua street.

     Adduda pay idi:  maymaysana itan.

     Awan pamiliana, ken dina napadasan ti naaddaan iti asawa.  Ni laeng Kalakian ti kabbalayna iti kubo a naipasdek iti nalengleng a sitio ti Barangay Paras.  No apay a di nagassawa, isu ti palimedna agpapan ita, ipagarupko lattan a ti deperensiana iti panagna (agsipud ta pil-ok) ti kangrunaan a makagapu.

     Adayon a kabkabagiak, ngem nairuamen ti ti ‘apong’ nga awagko kenkuana:  kasinged ngamin daydi Apong Andong a tatang ni tatangko.  Itugtugotdak no mapanda agruot iti tabtabukol wenno galung-galot iti kataltalunan… ubingak pay idi.

     Idi sibibiag pay daydi Apong Andong, isu ti nangisarita kaniak iti napigket a panaggayyemda kenni Apong Ilyan.  No kasano ti panagkadduada iti panagadal iti katitis, kartikular, ken kartilia;  no kasano ti panagin-inunada a mangipakat iti lawin idiay palupias no tiempo ti panagtutudo.

     Isu met laeng ti nangisarita kaniak iti rigat a pinasarda idi bimtak ti maikaddua a gubat sangalubongan.  Ti panaglemmengda kadagiti Hapon ket nagtarayda idiay San Andres a ti pinagbiagda ket dagiti bagas ti buga ken kamanegeg a kutkutenda iti bakras ti bantay.

     Iti salaysay daydi Apong Andong, isuna ti nangisuro kenni Apong Ilyan nga agkabalio:  no kasano ti sumalpa, mangiggem iti lubid, agpataray, ken kangrunaan iti amin, agpako ken agpasada iti kalesa.  Agkuyogda.  Agbingayda iti masapulanda a salapi, adda met binting a mabagida.  Tres sentimos ti plete idi.

     Saan pay laeng a makastrek dagiti kalesa kadagiti Barangay road itan agsipud ta dagitoy ket desdes pay laeng  a gapuanan dagiti pasagad a guyguyoden dagiti baka ken nuang.  Kinunana:  dagiti kalesa idi ket kibinenmi pay laeng agingga idiay igid iti national highway tapno di mabalintuag.

     Iti palupias a masarakan iti national highway, dita nga agsasarak dagiti agkalkalesa, naintar dita ti sumurok-kumurang tallo pulo a kalesa nga aguray iti pasahero nga agturong iti ili.  Ti national highway idi ket abot-abot  ken kibba-kibbakol pay laeng.

     Mariknak ti ladingit iti puso ni Apong Ilyan idi pimmusay ni Apong Andong.  Mariknak, ta siak ti sibibiag a saksi ti pinnategda a nalablabes pay ngem agkabsat.  Mabalin a narikna ni Apong Ilyan ti awan panangidumduma kenkuana daydi apongko nga uray pay adda diperensia iti panagnana.

     Ti kabalio nga ipakpakona ita ti tanda iti naunday ken nauneg a panagkadkadduada.  Ni Kalakian.

     Iti napalabas a dekada nobenta, limada pay idi makitkitak a nabatbati a mangipakpako iti kalesada.  Ngem bayat iti panaglupos ti tawen para iti baro a milenio, saggaysa a nagsardeng ti dadduma kadakuada.  Da Tata Kardo ken Isong ket napetisionan nga agtalinaeden idiay Hawaii;  ni Tata Kulas ket nakagatang iti traysikelna;  ni Apong Isis, nagsardeng latta ta mabalin kanon iti panangub-ublag dagiti agtutubo.

     Ni Apong Ilyan laengen ti nagbati.

     No kaano nga agmaymaysan nga agkalkalesa, isu met nga awanen ti aglugan kenkuana.  Mabilbilangen iti ramay dagiti mayat nga umuli iti kalesana.  Iti panakakitkitak kenkuana, ad-adu pay ti gundaway nga awan sakayna.  Nasayaaten nga iti agmalem ket adda sangapulo a mailuganna.  No makasingkuenta iti agmalem, dakkel a banagen.

     Ngem iti pakasdaawak, diak nakita a nakarupanget uray maymaysana a maiyin-indayun iti kalesana.  Nakaisem latta ti bibigna nga uray agmaymaysa iti luganna.  Ket no dadduma nga awan pasaherona, makitak pay a nakakidem bayat a mangisagsagawisiw iti nasam-it a sonata.

(i)

        HO!  HO!

        In-inayad a ginuyod ni Apong Ilyan ti dua a lubid nga abaka a ti kalukmegna ket kasla tangan-saka, naikamang daytoy iti bibig ni Kalakian.  In-inayad met a nagsardeng ti kabalio agingga a naibatog kaniak.

     Simmalpaak iti kalesa, dua katukad ti pagagdangan agingga a makaunegka.  In-inayad tapno diakto ketdi maikudias.  Idi makapuestoak iti kayo a tugaw, kinidagna ti kabalio ket in-inuten a limmarga.

     Nagindayon daytoy iti panagtarayna, naglunggi-lunggi, ket adda pay ranetret a nangegko manipud iti pilidna.  Adda bassit danagko, ta amanganto ketdi a mawara ti kalesa nangruna no gumiwang daytoy iti panakaikillabotna iti di pay napalanas a sementado a kalsada.

     Nakaluganak iti daytoy a gundaway ni baket Caring a taga-San Pedro.  Suki ni Apong Ilyan, adda ngamin tiendaanna iti sentro ti barangayda ket masansan pay nga ar-arkilaenna ti kalesa.  Ad-addu ngamin kano ti malaonna ngem kadagiti traysikel.

     “Ita man pay a maranaanka manen, Apo Mannurar, a naglugan iti Concorde ni ‘bagis Ely’,”  kinunana.  Nagpangato a nagpababa ti ammalna a binilot.

     “Kayatko manen padasen ti indayonna, Nana.”

     “Wen, a, ta dagiti kataebam, nangruna dagiti agtutubo, dida la ngaruden taliawen ‘toy kalesa, guyabanda pay.  Hmp!”

     Adda kinapudnona ti kinuna ni Nana Caring, masansan a mapalpaliiwko met daytoy a panangtagtagibassitda iti kangrunaan a pagbibiagan ni Apong Ilyan.  Katkatawaanda.  Liblibianda.  Kunam la ketdin mabawasan ti kina-macho ken kina-sexyda no agluganda iti kalesa.  Dagiti dadduma, pilosopo la ngaruden, mang-insultoda pay:  “sumiagto pay ti pilidna,”  kunada.

     Balikas a mangsugat iti rikna ni Apong Ilyan, ta uray nakaisem, ammok a masaktan latta, ta ti isem ket anniniwan met ti mailemlemmeng a rikna.  Ta kas iti bato, no kanayon a matiktikan, matippingan latta met.

     Ngem nalawa ti panakaawatna kadagitoy, ta iti naminsan, nangegko a kinunana:  “Saan a nakaskasdaaw, addatayo iti panawen ti baro a teknolohia.  Dagiti lugan ket tumaytayabdan iti tangatang.  Ania koma ngarud kukuaen ti maysa a kalesa iti siudad?”  Sana inpasaruno ti tipikal a reaksionna… “he-he-he!”

(ii)

        MAYSA  a ladawan ti narigat a panagbiag ti maanniwak iti pagtaengan nga adda iti sanguanak.  Nakatakderak iti sanguanan ti maysa a kubo a nagdiding kadagiti nagisla ken nalaga-laga a bolo nga iti kinabayagnan ket ngimmisiten ken mapirpirsayen;  ti atepna a pan-aw ket marunrunoten maigapu iti panawen a nangkaan metten.  Diak makita iti uneg ngem kasla agay-ay-ayam iti panunot ti datar a kawayanna.

     Daytoy ti nanumo a pagtaengan ni Apong Ilyan.

     “Bari-bari, tagtagari,” inyarasaasko.

     Iti sanguanan ti balay ket ti maysa a puon ti duduogan a lomboy.  Iti limkodna ket ti maysa a kamarin a naisadia a paginanaan ken pagturogan ni Kalakian.  Karaiwara dagiti takki ti kabalio, nabang-i ti aglawlaw, tanda a saan unay a madaldalusan.

     “APO!!!”  Intimekko.

     Nagurayak iti sungbat… lima segundo, ngem awan ti nangegko a simmungbat, uray karasakas la koma iti uneg iti uneg iti balay a pagilasinan nga adda tao iti uneg.

     “APONG ILYAN!!!”  Indagullitko.

     Ngem kaskasdi nga awan ti simmungbat.

     Idi mautobko nga awan a talaga ni Apong Ilyan iti balayna, inkeddengkon ti agawid.  Ngem iti itatalikodko, dita a nasungadak metten ni Apong Ilyan a kasta la unay ti rigatna a mangaw-awit iti kuribot a napusek iti ruot.  No magna, ti kanawan nga imana ket nakatukod iti kanawan a pil-ok a sakana.  Ti kamisetana ket nadaripespesen ti bukodna a ling-et.

     “Addaka met balasangko.”  Inpasabatna.

     “Imbag man ta maawityo pay laeng dayta,”  ti kuribot ti kayatko a sawen.  Kayatko ko koma nga ipasaruno nga:  ‘ket pil-okkayo pay!’  Ngem nagbabawiak, amanganto ketdi mainsulto.

     Nagdiretso iti kamarinna, nagannikki iti panangidissuna iti kuribotna.  Nagtugawak latta metten iti papag nga adda iti linong ti lomboy.  Ti bagko a naglaon iti handheld radio, micro cassette recorder ken dadduma pay a kasapulak ket indissuk iti abayko.

     Immasideg iti yanko ni Apong Ilyan.  Aglingling-et.  Nalang-abko ti agat-ling-et a pay-odna.

     “Dika marigatan, Apong?”  Kinunak, ti kayatko a sawen ket ti rigatna a magna bayat nga aw-awitenna ti nadagsen a kuribotna.

     “Kasapulan, balasangko.  Narigat met ngamin nga ay-ayek lattan ‘toy kasasaadko bayat nga ur-urayek ti ipapanko iti nagkaysa a biag.  He-he-he!!”  Rimmuar dagiti nabatbati a rukapi a ngipenna.  “Ania ti maiserbik kenka, apo mannurat?”  Kinuso-kusona ti pagat-tengnged a buokko babaen iti nakersang a ramayna.

     “Kua, Apong, adda ngamin programak iti radio a mangitandudo iti trabaho wenno panakigasanggasat iti biag.  Kayatka koma a ma-interview.”

     Nagrungiit.  Iti ekspresion iti rupana, ammok a magagaran ken maragsakan met.

     “Appow… he-he-he!”  Nagdumog sa timmangad met laeng.  “kababain sa met!”  Ket kasla ubing a nagdumog manen.

     Nalimed a naragsakanak, ti namnamaek ngamin ket dina kayat.  Inruarko ti micro-cassette-recorderko, tinalmegak ti nalabassit a buttonna sa inkabilko iti nagbaetanmi.

     “Ti biagmo, Apong, naisangsangayan.  Siksikan ti agkalkalesa ditoy Candon.  Bugbugtong a kakaisuna, kas kunayo a lallakay,”  inyangawko, pangal-alaanna iti riknana.

     “Hurm!  Hurm!”  Nangegko a nangisagana iti karabukobna.

     “Ania ngata ti gagem ti maysa nga agkalkalesa nga agnagan iti Ilyan ta maanusanna latta ti mangipako iti kalesa.  Kunada payen a kasla maysa nga ugsa ti kabakiran a nailawlaw iti siudad?”

     Tinaliawko ni Apong Ilyan, kayatko a kitaen ti reaksionna iti saludsodko:  masaktan ngata wenno aklonenna?  Ngem ketdi, ti kuretret iti mugging, rupa ken iti kudilna ti nakitak.  Dagiti matana ket napusiawen… lakayen ni Apong Ilyan a mangigasgasanggasat latta iti biag.

     “’Mom metten, balasangko, awan ti sabali a pagsapulak.  Agtalonak koma ngem diak met kabaelan, awan pay ketdi taltalonko uray sangkakelleng la koma.  Daytoy nagsaadan ti balay ti solarko.  Manggedak koma ngem awan met ti mangawat kaniak maigapu iti daytoy a kasasaadko.  Kalesa lattan, a, agingga matayak!”

     Iti dayta a nangegko, kasla nakulding ti pusok.  Kinitak manen ti rupana;  nariknak ti kasasaadna.

     “Nailawlawkayo kano iti panawen?”

     “Pudno.  Ngem laglagipenda koma a daytoy ti nagbiagan dagiti lelongtayo.  Nakaay-ay-ay a tagtagibassitenda lattan daytoy a nakaisigudan.  Dagiti agtutubo, saanda nga ammo ti kinapateg dagitoy idi nagkauna a tiempo.”

     “Kaanonto nga agsardengkayo nga panagkalesa?”

     “Agingga kabaelak… ken, kabaelan ni Kalakian.”  Sinirpatna ti kabaliona a nakagalot iti kamarin:  “’mom, adda pilayna, isun sa ti paglaladutanna.”

     “Dika mabain?”

     Tinaliawnak:  “Mabalin?  Nanguretret ti mugingna.  “Maysa a nadayaw a trabaho ti panagkalesa, trabaho nga inpatawid dagiti ap-appongtayo.”

     “Adda kadi problemayo iti panagkalkalesayo?”

     “Natakkon ti pasaheros,”  insippawna.  “Mabain dagiti agtutubo nga aglugan… katawaanda pay.  Imbag ta adda pay dagiti saggaysa a babbaket ken lallakay a pada nga agluglugan.”

     “Apay ngarud a maanusanyo pay laeng.  Adda kadi naun-uneg a gapuna?”

     Nagkirem, immisem a kimmita kaniak.  “Mabalin kadi a palimedko pay laeng ti kangrunaan a rason, balasangko?’

     Sinungbatak babaen iti maysa nga isem met laeng.  Nagtung-edak.  Kayatko a respetaren ti anniaman a panggeddengna.

(iii)

            Ngem iti maysa nga aldaw a bayat nga agur-urayak iti pagluganak, nasdaawak nga awan ti tanaktak ti kalesa a mangegak.  Manon, aya, nga aldaw a diak napalabas ni Apong Ilyan?  Addan sa makalawasen.

     Idi limmabas ti maysa a traysikel, nagsakayak.  Ngem saan nga iti istasion ti radio a pagtrabtrabhuak ti nagturongak.  Nagpaitulodak  iti balayda.  Kayatko a maammuan no apay a saanen nga agkalkalesa ni Apong Ilyan.  Amangan no adda napasamak kenkuana, wenno agsakit ketdi.

     Idi nakagtengak iti balayda, umuna a naipasabet iti matak ti maysa a lakay a naliday, kasla makasangsangit ken saan a makaidna. Iti panagtugawna.

     “Apay, Apong?”  Indamagko nga insigida.

     “Ni Kalakian ngamin…”  Kinunana ket timmakderen a nagturong iti likudan ti balayda.

     Sinarunok isuna ta makitak ket mariribukan la unay.  Nagsardeng daytoy iti sanguanan ti kabaliona.  Ket nakigtotak.  Nakaidda ni Kalakian.  Agkakapsut… ken kasla matmatayen.

     “Diak ammo no ania ti aramidek.  Idi napalabas laeng nga al-aldaw ket napigsa pay met.  Ngem idi naminsan metten, agtrangkaso metten.  Pinakanko, ket kayatna pay met ti isingkilko.  Ngem itay bigat mette, dinan kayat ti mangan.  Saanen a makatakder.”

     Iti daytoy a gundaway, awan metten ti maarikapko nga ibaga kenkuana.  Maasianak kenkuana nangruna ta makitak ti nalamuyot a panangaprosna iti ay-ayatenna unay a kabalio.  No kitkitaen ket kasla marigatan nga agmulagaten ti kabalio, kumita laeng daytoy sagpaminsan kenni Apong Ilyan.  Marigatan pay daytoy nga aganges.  Kasla ti apros laengen ni Apong Ilyan ti mangpappapigsa kenkuana.  Kasla dina kayat daytoy a panawan.

     “Panawanak kadin, Kalakian.  Saan koma pay met ita, a.  Kasapulanka unay.  Diak pay kabaelan ti agbiag nga awanka.  Kasanoak laengen no awanka?  Isu nga… tumakderkan, a.  Alan… tumakderkan.”

     Nakitak ti panagtedted ti luana, nga iti damona ket naulimek ti panagayasna iti pingpingna.  Idi bumaybayag ket agsangiten, agingga a kasla ubingen a nagsangit daytoy iti sanguanan ti gayyemna a kabalio.  Aggungon ti abagana.  Agingga a nagparintumeng daytoy iti sanguanan ni Kalakian sana inarakup ti ay-ayatenna a kabalio.

     Kayatko met nga arakupen ni Apong Ilyan.  Liwliwaen ken ibaga kenkuana a palubosannan nga aginana ni Kalakian.  Ngem binagbagaak met laeng ti bagik:  adda kadi karbengak a lappedan ti marikriknana iti daytoy a gundaway?  Marikriknak kadi ti agdama a marikriknana?  Mabalin a wen, ngem umanay kadin daydiay?

     Iniggamak ti abagana.  Kinitanak. Dagiti matana, napunno ti leddaang.  Marikriknak daytoy.  Nagparintumengak metten.  Immabayak kenkuana, ket napnuan dungngo nga inaprosak ti lakayen a kabalio.

(iv)

            Iti daydiay nga aldaw, natay ni Kalakian.  Ket nakitak ti ladawan ti maysa a leddaang ti lakay a pinanawan ti ay-ayatenna unay a kapamiliana.  Nakitak ti maysa a ladawan a naliday unay.  Ti dung-aw ken panagsangit ti maysa a lakay.

     Kas iti sariugma, a dagiti ay-ayaten nga immun-una a simmina ket maipunpon iti paraangan, kasdiay met ti inaramid ni Apong Ilyan kenni Kalakian.  Ket addaak iti dayta a gundaway.  Diak pinanawan dayta a pagteng.  Sinangitak dayta a ladawan.

            Adu a saludsod ti naibati kaniak, ngem diak kayat a sungbatan.  Inimatangak laengen dagiti tunggal pasamak.  Binay-ak dagiti pagteng a kas iti raya ti init nga umarakup iti daga.

            Diak nangeganen ti balikas ni Apong Ilyan iti daytoy nga aldaw.  Manipud iti panangkalina iti daga agingga iti panangitabonna kenni Kalakian.  Saanko a tinulongan, saan a gapu ta diak kayat.  Agsipud ta ammok a daytoy ti kayatna.  Gapu ta daytoy ti maudi a gundaway a panangipaayna iti pammateg iti parsua a nangkadkaddua kaniana iti nasurok iti kaguddua iti panagbiag.

(v)

        KAS maysa a reporter ken mannurat, nangaramidak iti maysa a napintas ken makapikapik a dokumentario ti biag ni Apong Ilyan.  Impakitak iti sibubukel nga Ilocandia, ken iti sangkapagilianan no kasano a ti maysa a lakay nga agkalkalesa ket kayatna ti agpakita iti sangkagimongan.  

     Saan a nakalasat iti special featureko dagiti problema iti panagbiagna.  Dagiti panangum-umsi ken panangub-ublagda kenkuana.  Ti kasasaadna iti gimong ken ti relasionda kenni Kalakian.  Imparangko a maysa a bannuar ni Apong Ilyan.

     Ket saannak a napaay ken naupay.  Natan-oken ni Apong Ilyan.  Ti sigud a tagtagibassitenda ket maibanbantayogen.  Ti sigud nga uy-uyawenda ket mararaemen.

     Iti City Hall, babaen iti Sangguniang Panglungsod, nangbukelda iti maysa a resolusion a mangkomendar iti kinabannuar a naaramidanna a saan laeng a nangipannakkel iti galad ti maysa nga Ilocano, no di ket nangipaay pay daytoy iti napintas nga impression kadagiti turista tapno umayda pasiaren ti amianan a Luzon.

     Saannak a nasdaawen idi paayabannak ti city mayor ti Candon iti opisinana.   Kas maysa a nasinged iti lakay, ammok a siak ti panangadawanda iti impormasion maipapan kenni Apong Ilyan.

     Dua a kabalio, maysa a kalesa:  nakasagana daytoy a maipaay kenni Apong Ilyan kas regalo ti city government kenkuana.  Adda pay espesial a a pagparadaanna:  iti sango ti Plaza Waya-waya ket maibangonan iti abong-abongna.  Saanen a kas iti sigud a maipaspasuli laeng.  Agserbi payen kas empleado ti gobierno— maysa a tourist guide a mangilugan kadagiti turista ket itulodna babaen iti kalesana kadagiti naisangsangayan a buya ken disso iti Candon.

     Ket agsipud ti maymaysana metten nga agbibiag, ibangonanda iti napinpintas ken nalawlawa a pagtaenganna.

     Dagitoy ket panagayaman ken subalit kenkuana a maiyawat iti maysa a naisangsangayan a programa a nairanta para kenni Apong Ilyan.

     No adda man naragsak iti dayta a gundaway, siak ngatan ti maikaddua.  Adda met laengen ti bunga ti panakailawlaw ti maysa nga ugsa iti siudad.

     Ngem kas kuna ti maysa a pagsasao:  an-annuem ti nalangto a ruot no natayen ti kabalio.

(vi)

        ALDAW A PANANGPADAYAW kenni Apong Ilyan.  Adu ti nasdaaw no apay nga awan a nagatendar.  No sino ti tao a kangrunaan, isu met ti awan.  Apay ngata? Kunada.

     Dinardarasko ti nagturong iti pagtaenganna, kayatko nga ammuen no ania ti napasamak kenkuana.  Damagko ngamin ket napakaruan ti pil-ok iti sakana.

     Natalna ti aglawlaw iti makadanonak iti paraanganda.  Kasla awan tao.  Pinagwarasko dagiti matak, pinatademko ti panagdengngegko.  Ngem awan ti maalingagko a tao, malaksid laeng iti agrarrarek a radio iti uneg iti pagtaengan.

     “Apong Ilyan!”  Intimekko.

     Adda nangegko a kumuso-kuso iti likudan ti balay.  Saan a nagbayag, nakitak ti timan-aw a rupana.  Nakasaklay para iti dua a sakana.  Napakaruan ngarud, kinunak iti nakemko.

     “Sika met gayam, balasangko.”

     Ginaw-atna ti maysa a labakara a nakasab-it iti tawa ti balayna, inpuligadna daytoy iti agkalkaling-itan a rupana.

     Immasideg iti ‘yanko.  Intudona ti maysa a papag nga adda iti sirok ti lomboy, insenniasna ti panagtugawko.  Immabay kaniak kalpasanna.  Inakkalna ti saklayna a naaramid iti bayog a kawayan, indissona iti abayna.

     “Ur-urayendaka iti plaza,” kinunak.  Inurayko ti reaksion iti rupana.

     Immisem, ngem kasla kawaw.

     “Nasakit pay laeng ti sakak.”

     “Kunak man no nalaingankan?”

     “Mayaten, ngem diak metten makapagna no awan daytoy kawayan,” immanges.  “Narigat gayam ti maaksidente!”

     “Kumusta ngarud ti biag kadagitoy, Apong?”

     Nagulimek, nagdumog kalpasanna.  Idi timmangad, agar-arimasan ti matana.  Nagkirem-kirem ket nagtedteden dagiti lua.

     “Kastoy ti biag, balasangko… adda umu-una,” tinaliawnak.  “Ma…mailiwak ngamin kenni Ka…kalakian.”  Nagulimek.  “Isu met la gayam nga agmamayo idi ipakok iti daydi nga agsapa ta… ta adda gayam pasamakenna.”  Nagbanarbar ti bosesna.

     “Sukatanda kano met, Apong.”

     “’Mom ngamin, manmano idi a rummuarak a diak kaddua ni Kalakian.”

     Kasla layap a nagdisso iti mugingko ti napalabas a nasurok maysa a dekada.  Malagipko, a manmano idi a rummuar a dina kaddua ni Kalakian:  no agruot, pagsakayanna;  makitienda;  agpasada.  Uray sadino ket dandani kanayon a nakaipos ni Kalakian.  Diak koma pakasdaawan, ta awan ngarud ti pamiliana, ngem ita laeng a mautobko a nalablabes pay gayam ngem iti ninamnamak ti relasionda.  In-inut a lumawlawag kaniak ti importansia ni Kalakian iti biag ni Apong Ilian.

     “Dinamagmo idi kaniak no apay nga agpapan kadagita a gundaway ket agkalkalesaak pay laeng.  Kayatmo a maammuan ti maysa kadagiti palimedmi kenni Kalakian?”  Kinitanak.

     Nagtung-edak.

     “No agkalkalesaak idi, saan laeng a maigapo iti panagsapul iti panagbiagko… no di ket maigapu kadagiti nararagsak a kalmanko.  Ti panagpasadak ket kurtina laeng iti pudpudno a gagemko, ta iti pusok, mariknak ti ragsak iti indayon ti kalesa.  Uray awan aglugan kaniak, awan anianmanna.  Ti napateg, ti panagkadduami kenni Kalakian a mangisubli kadagiti nararagsak nga aldawmi;  aldaw a kadduami pay idi daydi Apongmo Andong;  ken dagiti dadduma a kataeb ken kabaddungalanmi idi.  No mangegko ti tanaktak ti saka ni Kalakian bayat iti panagkalesami, sumangbay met kaniak ti sigud a langa ti lugartayo.  Ti desdes idi a saan a sementado… likka-likkaong, a no agtudo idi ket agpitak, idi bumayag ket nagaburan ti white sands.  Dagiti kamantiris iti igid ti kalsada, gawgaw-atenmi laeng idi no makaramramankami, dagiti saba, lomboy ken papaya.  Dagiti balbalay a nagatep iti pan-aw, dagiti ungak ti nuang ken baka a naiwayway iti kataltalunan.  Ti panaglalangoymi kada Karing, Jose, Isis ken Andong idiay palupias wenno asar, agkammelkami iti lames wenno agala iti bissukol.  Dagitoy ket sumangbay laeng manen kaniak no agluganak iti kalesa ket yindayunnak iti kalsada.  Nagsam-it a lagipen nangruna no danggayan ti arimpadek ni Kalakian.  Diak magawidan ti mangputar iti maysa a sonata.”  Nagsardeng, pinunasanna ti luana iti matana.  “Ngem natay metten ni Kalakian… awanen ti kadduak nga agpasiar iti minuyongan ti napalabas.”

     Naan-anay a naawatak ti amin.

     Miningmingak ti rupana, ket nakitak manen dagiti kuretret iti mugingna… isu metten ti tawen a nagdalanna, a mangipasimudaag iti ragsak ken liday iti panagmaymaysana ditoy rabaw iti daga.  Dagiti matana ket awanen ti sigud a tin-awna, nalutoyen dagiti kudilna.

     “Adda kaimudingam iti daytoy a panawen, Apong… ta sika ti tugot ti progreso ita.  No awanka idi, awan met dagiti tumatayab a lugan wenno dagiti napapaspas a kotse ita.”  Nagsardengak, ket inniggamak ti nakersang nga imana.  “Kangrunaan iti amin, para kaniak, saanka laeng a bannuar iti panangisalakanmo iti maysa a biag… bannuarka, agsipud ta ladawanka ti napalabas a pasamak ken langa ti lugartayo.”

     “Agyamanak ta nakitdak met laeng!”  Nagdumog manen.  “Naragsakak, uray no kaskasano, ngem diak la ngamin malipatan ni Kalakian.  Kanayon a sumagepsep latta ti ladawanna iti isipko, mailiwak unayen kenkuana.”

     “Kasano ngaruden ti programa a para kenka?”

     “Lakayakon, balasangko… agmaymaysaak ditoy lubongen.  Ti pammadayaw ket dakkel a banag kaniak… ngarud, awatenyo koma nga agtutubo.  Sikayon ti panangidatonak ta sikayon ti   pamiliak.”

     Kinitak manen ti rupana, ti malmaldaangan a rupana.  “Apong, kas maysa nga agtutubo a pangidatonam iti daytoy a pammadayaw, kalikagumak ngarud ti inka panangipaduyakyak daytoy iti riknami.  Ket mariknami daytoy no inka iti entablado ket yabrasam kadakami.”

     Siak met ti kinitana, inisemak met iti napnuan sam-it.

     “Pilitennak latta, aya, balasangko.  Mauraydak ngata pay no agpellesak.”

     “Kanayon nga addakami a siuuray kenka, Apong.”

(vii)

        NAKATANTAN-OK ken nakataytayag man iti panagkitak kenni Apong Ilyan kabayatanna nga nakatakder isuna iti sanguanan ti tallaong.  Iti stage a ‘yanna, nakatakder, mangiyab-abrasa kadagiti nabagas a balikas, nakakawes iti nakusiaw a puraw a barong tagalog, naka-slacks iti nangisit a saan a naplantsa, nakasapatos iti lalat a nangisit nga awan ti silengna, nakaipidas babaen iti pumada ti buokna.  Ngem awanen ti nadaydayaw pay ti langana kadagiti tattao nga adda iti daytoy a gundaway.

     Adda nerbios iti riknana a madlawan iti balikas nga ibitbitlana, a no agkamali iti panangiyebkasna ket ballaetanna iti isemna.  Ngem awanen iti nabagbagas pay ngem kadagiti imbitla itattay dagiti opisiales ti siudad.  Ket awan surok, awan kurang:  bagina daytoy nga aldaw.

     “…Isagotko daytoy a pammadayaw kadagiti agtutubo a dumdumngeg ken saan a dumdumngeg iti daytoy a panagsaritak.  Agayamanak, ta nakitadak met laeng iti daytoy nalawa ken naprogreso a lugar.  Nga uray maysaak nga ugsa iti siudad, inikkandak iti pammadayaw nga iti unos iti panagbiagko, ket diak pulos napadpadasan.  Diakto pulos malipatan daytoy, iti nabatbati a kanitok ditoy rabaw ti daga.  Awanen ni Kalakian, ken awanen ti sigud a langa ti Candon… ket saanko a mabalin nga isubli daydiayen, ngem mabalin a lagipek laingen.  Ngem di bale, ta addakayo met nga agtutubo ken opisiales ti gobierno a mangibiag ita iti napalabas.  Ngarud, awantenyo koma daytoy a pammadayaw kaniak… awan sabali a panangisagotak daytoy no di kadakayo a baro a langa ken rupa ti lugartayo.  Agayamanak unay!”

 

                                                          G I B U S N A

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s