DANGILEN

(i)

Ti dara iti bagim ket kasla obra maestra a pinta. Naipeltapeltak daytoy iti amin a paset iti bagim—manipud ulo agingga saka. Agtedtedted. Nagmantsa daytoy manipud kadagiti nagpusisit a dara iti tengnged, ulo wenno barukong ti kabusor ngaq inugedam babaen iti badangmo; ti dadduma ket manipud kadagiti sugat a gapuanan ti natadem a talunasan a naiwa iti lasagmo.

Ngem awan butengmo—ad-adda a timmuredka iti mariknam nga apgesna. Ta sika ni Dangilen, ti maingel a manakigubat ti Sayao.

Didaka kabaelan a parmeken dagiti kabusoryo a tribu ti Saggayeng.

Kas daytoy manakigubat ti Saggayeng nga addan iti likudam a mangtagbat kenka, insigida nga insanggam ti talunasan nga iggemmo. Naggubbuay iti rissik ti nagdinamgis a dua a landok, ken iti nasinggit nga uni ni patay. Ket iti guyodmo iti buneng sa inrukobmo ti bagim nga inwasiwas ti imam a nakaiggem ket apagisu iti tian ti kabusor. Iti panakaiwana ket dandani rimmuar ti bitukana. Nasiputam ti parsiak ti dara manipud ngudo ti buneng a naipilkat iti sabong ti maysa a lanut a nakabitin iti sanga iti puon ti kayo a sagat.

Nasiputam ngem dimon inikkan pategna. Ta ania koma ti talugading ti sabong a napiltakan ti dara manipud iti igammo? Nangruna ket adda manen sabali a manakigubat ti Saggayeng a nanggayang kenka. Impasiagna ti gayang a ti tundirisna ket adda ti rupa ni patay.

Naglisika babaen iti ilalagtom sa nagpakleb. Nupay karuotan ti nagdissuam, nariknam latta ti saltekmo. Ngem sakbay a nakatakderka, adda manen ti ad-adu a bilang ti kabusor a nakaiggem iti badang. Kasta unay ti partakda a mangsippeg kenka. Timmagbat ti maysa ket naglisika iti panagtulidmo. Ngem agsipud ta talloda, adda manen ti maysa a nakasagana a mangtagbat kenka.

Kasla gimminad ti panagkitam iti buneng a nakasagana a mangsigpat iti tengngedmo. Awanen ti lilisiam ta naladawen ti garawmo, ket uray ngata malisiam, nakasaganan ti maikatlo a mangtagbat kenka.

Nagkidemka, ta dimo kayat makita ti ipupusaymo.

Ngem sakbay a nagdisso ti buneng iti tengngedmo, adda nangsarapa a sabali a buneng. Ni Maog—ti gayyemmo ken kapatadam a manakigubat ti Sayao.

Insigpat ni Maog ti bunengna iti mangtagbat koma kenka, sana kinudtaran ti maysa pay nga uray la naipurwak. Nakatakderka ket binagimon ti maikatlo.

Iti itatakdermo, nakarkaron a rimmungsotka, nangruna ta ammom nga adda ni Maog a gayyemmo a padam a maingel.

Sakbay pay a maibusda, inalistuanen dagiti nabatbati a Saggayeng ti naglibas ta marukodda a dida kabaelan ti tribu ti Sayao.

Nabati a nakatakderkayo kada Maog ken dagiti katribuanyo a maingel. Dara-dara ngem nakangato ti timidyo.

(ii)

Nakatugaw da Ama Cangaan ken Ina Wada a mangbuybuya kenka. Ni Ama Cangaan ket nakadalupisak a nakakayang dagiti sakana, ti bagina ket nakarukob bassit. Ti kanawanna nga imana ket nakaiggem iti gayang. Ni Ina Wada ket nakakukot a palikod dagiti sakana, ti dapanna ket isu ti nagtugawan ti ubetna.

Madama ti pabuyayo iti sala a bayao[1]. Kas pangrambak iti balligiyo iti panakiranget kadagiti kabusor a tribu nga inatiwyo. Namnamaenyo ngamin nga iti isasanudda ket isu metten ti maudi a panakirinnupakyo kadakuada.

Ket iti kawesyo wanes[2], di mailinged ti kinakidser ti bagim ta no kasdiay nga ikumpasmo ti saka kagiddan iti uni dagiti mapatit a kabukab[3], umirot ti piskelmo. Guyuguyen ti gangsa ti sakam tapno ikup-aymo a palikod. Iti kanigid nga ima ket iggemmo ti kasay[4] a kayo ken iti kanawanmo ket ti gayang—rummuar dagiti piskel iti imam agraman ti urat nga uray la pinasileng ti panagling-etmon.

Simmabut ti pukis iti apsay a buokmo. Ngem naamo ketdi a kitaen ti rupam.

Kadduam ni Maog ken dagiti manakigubat ti tribuyo a nagsala. Sikayo ti bannuar ket sikayo ti nangibiag iti panakirinnupakda.

Nabara a tipat ti manipud kadagiti katribuan idi malpas ti bayao.

Kadaldalupisakmo la unay idi nabatingting manen ti gangsa. Ket kas maibasar iti partak ti panakapatitna, tadek ti salana. Ngem ti dimo ninamnama, naipurwak kenkuana ti bordaduan nga ingay[5] wenno tapis. Ket iti sabali a bangir, adda met naiyawat kenni Lasbang a kapada.

Ahh, ni Lasbang, ti kapintasan ken kaemmaan iti tribuyo.

Nagkinitakayo kenni Lasbang. Ket nasiputam ti ipupungay dagiti matana. Napugot ngem inilala ti kudilna ti kabanbantayan. Ta nupay simminuman ti gurongna, ngem nabun-as ti barukongna. Nawasnay ketdi ta immala kadagiti nagannakna a puli iti Besao. Ni Lasbang ti maibilang a nagtaud iti puli dagiti pangganakan. Daytoy ti kalkalikaguman dagiti siasinoman a kalakian nga agnanaed iti tribu. Ta ti pangganakan ket nasayaat nga asawaen ta mangipaay iti di nakurkurang ngem sangapulo ket dua nga anak.

Nagasat la unay ti siasinoman a mangikotto kenni Lasbang.

Idi taliawem, agsigkisigkingen ti sakana a kasla mangur-uray kenka nga agpatengnga. Kasta la unay ti ingge’t sam-itna.

Apay ketdin a saan nga umisem ken di maragsakan ti balasang, iti daytoy sumaruno a panagkabus ti bulan, maisayangkaten ti tulag dagiti ammayo a kaising[6].

Mapilpilitan ngem timmakderka, winakraymo ti lumabaga nga ingay ket nagpasangoka.

Inkudtar-kudtarmo a palikod ti sakam a kasla sumarigsig a manok a kumamkamat iti pamusian. Binennatmo ti ingay nga ikamat-kamat kenni Lasbang. Uray la agpallayog ti wanesmo iti panangsarigsigmo iti kaayan-ayatmo.

Kampay, nagindidi ni Lasbang, taray-tarayanaka nga umadayo. Kaslaka kawitan a kumamatkamat iti upa nga uray sadino papananna ket suroten tapno maay-ayom daytoy nga agbalin a kaayan-ayat. Ikudtar-kudtarmo ti sakam iti kumpas iti tukar ti gangsa. Ngem idi bumayag, immamo met laeng daytoy ta nay-ayo iti panagsalam iti gangsa ken iti ikamat-kamatmo nga ingay. Kastoy ngamin ti sala a tadek, allukoyen ti rikna ti balasang babaen iti kumpasmo ti saka kas mayanatup uni ti gangsa. No magustuannan ti tadekmo, awatenna ti sagutmo a tapis ket agassawakayon. Nagpinal ti sala iti in-inut a panangikupinmo iti ingay sa intakkab daytoy iti ig-iggaman met ni Lasbang. Nagkuyogkayo a rimmuar iti salonan.

Sakbay a naitulodmo iti palangka ni Lasbang, nataldiapam da Ama Cangaan ken Ina Wada a nagannakmo iti panagsaritada kada Ama Dago ken Ina Limay a nagannak ni Lasbang.

Kasla kumsen ti riknam.

(iii)

Sumalogka koman iti kawayan nga agdandayo— nakaiggemka iti pana ta adda tulagyo kenni Maog nga aganup ti ugsa iti kabakiran iti Bantay Sulluop ngem nagsarimadengka idi mangegmo ti timek ni Ama Cangaan.

“Umalika man pay isna, Dangilen!” Umasidegka kano.

Nagsardengka iti ilalaktawmo iti agdan, tinaliawmo ti amam a kasarsaritana gayam ni Ama Dago. Nagkallatik iti panunotmo a mainaig kadakayo Lasbang ti pagsarsaritaanda.

Dika a nagrariro, ta idi nagdalupisakka iti kawayan a datar, pinerrengnaka ni Ama Cangaan.

“Maragsakanak Dangilen, ta ni Dago ti nakikaisingak. Sika ti inauna a putotko, ket rumbeng laeng a sika ti pagtaudan ti adu nga apok. Ket ti puli da Dago ket puli ti managado. Pangganakan. Ket no makabungakayo iti ad-adu ngem ramay, anian a ragsakko a kas amayo.”

“Uray siak, Dangilen.” Impasaruno ni Dago. “Pakadayawak met nga agbalinka nga anakko. Mabigbig ti puliyo a kas natenneb a manakigubat. Adun a kabusor ti nagsansanud ta nakitada ti takderyo. Nakitada ti siglatyo a mangsigpat wenno manggidigid iti tengngedda. Kas kenni Cangaan, awan pay ti nangatiw kenkuana iti torsi, sanggol wenno gabbo kadagiti kapatadami. Ket no ti panangdangadang ket ngaruden kadagiti kabusor ti pagsasaritaan, awan ti tumakder nga uppat kadagiti mangdarup kenkuana a lima.”

“Kalikagumko a di matungday dagita a gagemyo, Ama Cangaan, Ama Dago. Ngem adda ngamin tulagmi kenni Maog. Aganupkami. Ti aniaman a tulagyo ket kas kabileg ti raniag ti bulan a mangiwanwan kaniak.” Impambarmo.

Kayatmo a liklikan daytoy a saritaan. Adda ngamin panagbaliw ti riknam, ngem dimo mabalin nga iparangarang ta masapul a suroten ti kaugalian ti bileg ti maysa nga ama.

Sika laeng ti makaammo iti pudno a riknam—a dimo kayat ti paisinggalot kenni Lasbang.

“Agawaam ngarud, ta adda etagentayo pagsasanguantayo iti idadanonyo idiay balay.”

Kasla naplengka iti nangegmo. Dandani naglulok ti tumengmo.

Nupay kasta, sakbay a pimmanawka, inaramidmo pay laeng ti o-o.[7]

(iv)

Dagiti dapanmo a nangbaddek kadagiti nagango a ruting ken bulbulong ket kas katalna dagiti kulibangbang nga agdisso iti sabong. Nagranitritda—ngem di makakigtot. Ti matam ket kas kasiglat ti matana ti kullaaw iti rabii—naalikutegda. Nagrukobka bayat a nakalingedka iti kayo a dalipawen, inalam iti likudan ti maysa a pana sa inpinam ken insintrig. Inibbatam ti bennatna ket nagwaneswes a naipasiag a kasla linia ti raya ti init…

Tsak!

Ti ugsa a madama nga umin-inom iti karayan Kinibor ket naudatal a kasla nambaan a saba. Dinan sa pay napuotan ti naipalok iti tengngedna. Nakaaskaw iti dua ta impagarupna a makaadayo pay, ngem naglulok ti tumengna ket idiayen a naidasay.

“Natirwak!” Impukkawmo a kasta unay ti partakmo a nagturong iti yan ti ugsa.

“Saan a nagbaliw ti timbengmo, gayyem.” Indayaw ni Maog bayat nga umas-asideg kenka. Tinulongannaka a nangbagkat iti ugsa.

“Ngem kakaasi met.” Kinunam.

“Kakaasi? Ket no maetag daytoy ket naimas a taraon. Kunam pay itay a saganayo iti idadanonyo iti pagtaenganda Lasbang.”

“Isu ngarud a maassianak—iti bagik!” Inalam ti imuko ket rinukrokam ti ugsa tapno padaraen.

“Ha! Ania kayatmo a sawen?”

“Ti panagtiponmi kenni Lasbang.” Kinunam.

“Kasus, dimo kunaen a dimo tarigagayan ni Lasbang. Nabun-as ti barukong, dakkel ti panagpatpatongna— adun to laketdi ti ibungayo. Ket nee, adu ti mangtartarigagay kenkuana. Nagasatka.”

“Ngem ammom kadi nga awan sumgar a dutdotko iti pusaksakna.” Kinunam ket kinitam ti rupa ti gayyemmo a mangsilsilod iti saka ti ugsa.

“Sino ngarud ti tarigagaymo kadagiti babbalasang, ket ni Lasbang met ti kadayagan kadakuada. Pangganakan pay ti puonna.”

“Uray sino kadakuada ket awan ti mangipaay kaniak iti gartem.” Timmakderka ket inalam ti kawayan. Inasiwanyo kenni Maog ti ugsa.

“Dimo kunaen a maysa kadagiti balasang ti Saggayeng wenno Duldulao a kabusor ti tributayo ti paggartemam?”

Ngem saankan a nagtagari. Nagnakayo agingga a nakadanonda iti puon ti kayo ti mangga. Nagsardengkayo. Nagtugaw iti ramutna a nakarungarong.

(v)

Kalkalpasyo a nagkali ti kamote kenni Maog. Nakadalupisakka iti dalumpinas a bato. Aglingling-etka ngem ad-adda ti ling-et ni Maog nga uray la agsileng ti biskedna iti takiagna. Iti ngatuenyo ket ti kayo ti bangar a narnuoyan iti atap a mula. Adda nakitam nga atap a masetas a nagukraden ti sabongda a maris-bioleta.

“Kitaem, Maog, anian a pintasnan dagita a sabong.”

“Kaanoka pay a maay-ayo kadagita?”

“Dimo kadi inutob uray iti naminsan, nga adda gayam dagiti sabong nga agtubo iti kayo—wenno batbato. Saan laeng nga iti daga ti pagtubbuanda. Dagitoy a mula ket nangayngayed a sabong. Naidumduma ti maris ken banglona. Apay ngata?”

“Diak mailawlawag dayta a banag, gayyem. Amangan no ni pangamaen Dan-aw a kalakayantayo ket adda ti panangilawlawagna.”

“Kas iti rikna, adda gayam dagiti pitik a di mailawlawag. Rikna a di mayanatup ta biddut ti rimmusinganna.”

“Nauneg man dagiti balikasmo ita, Dangilen.”

“Imbag pay dagitoy sabong nga atap ta agsabongda latta uray nagtubo iti kayo wenno bato. Masungbatan dagiti kalikagumda nupay supadi iti umno. Supadi ta rumbeng koma nga iti daga ti pagramutanda. Agsabongda nga addaan ngayed ken pusaksak. Maog, kayatko met ti agbalin a sabong a kas kadakuada!”

Nakigtot ni Maog iti nangegna.

(vi)

Natalna ti matam ngem naalikuteg ti pitik ti pusom. Nasarangsang ti garakgak da Ama Cangaan ken Ama Dago. Naulimek met ti ar-arasaas da Ina Wada ken Ina Limay.

Kadduayo ni Ama Ingo a kas albasia[8], indanondakan kenni Lasbang.

Agkaabaykayo kenni Lasbang. Nakadalupisakka a kas kada Ama Cangaan ken Ama Dago. Ni Lasbang ket nakadalupisak met a nagkukot dagiti sakana a pakanawan.

Di maaw-awan ti isem iti nakusipet a bibig ni Lasbang. Maragragsakan.

Dika met a makaidna. Sangkakudkodmo ti sellangmo.

“Nasayaat ngarud nga iti daytoy sumaruno a sellag ti panangangaytayo iti dawak.” Kinuna ni Ama Ingo. Ti dawak ket ti panakaisayangkat iti parambak iti panagtiponyo kenni Lasbang.

Immareb-eb ti albasiador iti tapuy a nakaikabil iti sabut. Indissuna ti sabut iti sanguanan ni Cangaan. Pinidotna daytoy ket kinargaanna met.

Kinnitakayo ni Ama Cangaan idi iniggamanna ti sabut.

“Daytoy ti umuna a gundaway nga aglalanglangtayo a sangsangkamaysa. Nasayaat ti pasimudaag ti bulan. Ket diak ilibak, maragsakanak ken mautoyanak, ta daytoy ket ngarud ti umuna a panangidanonko iti inunaak iti sangapulo a pinutotko. Kayatkon a guyoden ti sumaruno a panagkabusna tapno rugianyon ti mangbukel iti apokok.”

Kinitanaka—ngem inlisim ti panagkitam.

“Sapay koma ta agnanayonto latta a kas kasam-it ti diro ti langen-langenyo. Ta kunada, iti umuna a bulan ket kas kabara ti apoy ti rabii, ket no matawenan ket um-umbaas met daytoy. Ket no uppat ti tawenen ket awanen ti bara, no di ket ti laengen gagem a mangbukel iti ubing ti adda iti panunotyo. Saan koma kasta.” Impakdaar met ni Ama Ingo.

Kinitadaka manen, ngem dika latta nagtagari. Masirsiraman ti pusom ta dimo mairusok nga arakupento ti babai a kaab-abaymo ita. Ket iti karona, kasla maar-ariekka iti mangmangegmo.

“Ania makunam, Dangilen?” Indamag ni Ama Cangaan..

Kinnitam ida a kasla maysa a manakigubat, awan ti kiremna. Kinitam ni Lasbang—uray asino a lalaki ket dina mapagkedkedan dagiti agar-arimasa a bibigna a kasla agur-uray tapno agkam.

Koma…

“Saan ngata nga ubingkami pay, Amang Cangaan.” Ket nagdumogka.

Nakigtotda amin. Uray da Wada ken Limay a mangisagsagana ti taraon ket nagsardeng. Naitulnek amin kenka ti ikikitada. Dida namnamaen ti kastoy nga ibalikasmo. Ket no nakitam la koma ti panagbaliw ti rupa ni Lasbang ket kaassiam isuna.

“Nee—nee, addan sa ket parikut, Cangaan!” Inkiraod ni Dago. Intanuprana pay ti lumabagan a mammamaenna.

“Dangilen, ania ti kayatmo a sawen? Ilawlawagmo!” Ngimmato ti nabangag a timek ni Ama Cangaan.

“Diak met ibagbaga a diak kayat ni Lasbang. Ti kayatko a sawen, no mabalin a maitantan uray iti maysa a kalgaw ti panagsimpami tapno iti kasta ket maisaganami a naimbag ti bagimi. Uray ket ubbingkami pay, ammomin kenni Lasbang a dakami ti agdenna. Awan ngata met adatna no maitantan uray maysa laeng a kalgaw.”

Saanen a naigawid ni Lasbang dagiti tumarayutoy a luana. Nasamay dagiti balikasmo a mangparnuay ti saem. Uray pag’lanna ket umbog latta dagitoy. Naggungon ti abagana. Immasideg ni Limay nga inana ket inarakupna daytoy a nalailo.

“Ina Limay, addan sa ketdi di nagustuan ni Lumawigan nga inaramidko gapuna a dusdusaennak ti kastoy!”

Iti nangegna, timmakder ni Ama Cangaan ket nagturong a nagmasngaad iti sanguanam.

“Saannak nga umanamong. Ania laengen ti kunaenda kaniak no diak matakderan ti balikasko. Nga awan sangik kadagiti lablabidek. Siak ti masurot, ti imbagak isu ti maaramid… ta siak ti ama iti pagtaengan.”

Dikan nagtagari, ta kaarig ti maysa a baston ti bileg ti maysa nga Amma no agsao iti uneg iti pagtaenganna.

(vii)

In-inayad nga inpisok ni Ina Wada ti nauper a bagas iti abut iti puted a bolo. Idi mariknana a dandanin mapunno, kinargaanna iti bassit a danum sana sinirraan ti abut ti bolo tapno di agtedted ti danum. Indissu iti yan dagiti dadduma pay a nalawas a bolo nga adda iti sanguananna. Daytoy ti tinungbo[9].

Nangala manen ti sabali a bolo ket inikkanna manen iti bagas. Agsipud ta sangapulo ket dua kayo amin, sangapulo ket lima ngarud ti aramiden ni Ina Wada. Sigurado nga imasen manen daytoy dagiti kakabsatmo ta nabayag a dikayo nagbayo iti irik.

Tumultulong kadakayo ti dua nga adingem a balasang a da Aleya ken Begnai.

Makumikomka a mangpaspasged iti ruting a pinarabawam iti nagango a kayo tapno ditoy nga iparabaw dagiti ilutoyo a tinungbo. Masapul a di unay a napigsa ti apoy tapno di makset ken mauram ti bolo, ken di unay nakapsut tapno di makusel ti panakalutona.

Ap-apalanda ti panagluto ni Ina Wada iti tinungbo, ta naidumduma kano ti ramanna. Saan a nabasa, saan met a nakusel. Damdamagenda no ania ti pampamay-anna, ngem sungbatanna latta a masapul laeng ti napintas a klase ti bagas, ‘tay di unay natangken a bolo, ken kangrunaan iti amin, ti umno nga apoy a mangluto iti bagas nga adda iti uneg ti lawas ti bolo. Idasar bayat a napudot pay ta mananam ti imas ken banglona.

Idi nakapasgedka, nangalaka iti tallo a lawas ti kawayan, insarabasabmo daytoy iti apoy sa idi bumaybayag ken inpirmimon iti yanna.

“Kayatko met a masursuro ti umno a panangikabil ti bagas iti bolo, Ina. Kinunam idi makitam a mabayag manen ti gundaway nga urayenyo agingga maluto daytoy. “Kayatko met a masursuro nga agluto iti naimas a tinungbo.”

“Kasus, mabalin aya met nga agsursuro nga agluto ti tinungbo ti lalaki, sikami ketdi ti rumbeng a sursuruan ni Ina Wada tapno intono makitiponkamin iti nakaikasinganmin ket ammomin ti agluto ti tinungbo.” Kinuna ni Aleya

Immisem ni Ina Wada a kimmita kenka.

“Kusto ti kinuna ti kabsatmo, Dangilen. Saan a rumbeng a sursuruen ti maysa a lalaki ti panagluto ken panagtagibalay. Dakami a babai ti rumbeng kadagitoy.” Kinunana.

Kayatmo a sungbatan daytoy a balikas ti inam ngem kinaykayatmo ti nagulimek. Nangalaka ketdi ti dua a bolo ket inparabaw iti beggang.

“Nalung-ay, man, ti buok ni Lasbang.” Manipud idi imbagam a maitantan koma ti panagkaysayto kenni Lasbang, masansan a kastoy ti ibaga ti inam. “No agsao ket adda lamuyot ti timekna… kabainto laketdi dagiti anakna dagiti balakadna. Barukongan pay, nasalun-at to la ketdi dagiti agbalin nga anakyo.”

Dika nagtagari, rinubrubam ketdi ti apoy iti tinungbo nga ilutlutom.

“Wen man, ap-apalanmi a babai ti kinapusaksakna.” Indusag ni Begnai.

“Na-emma ken nalibnos. Maysanto a nasayaat nga asawa.” Kinuna manen ni Inam.

Timmakderka ket immasideg kenkuana, nagtugawka iti pungdol nga adda iti asidegna.

“Apay, adda kadi babawim kenni Lasbang? Dimo kadi kapkapnekan?”

Nabayag sakbay a simmungbatka. Panpanunotem no ania ti napintas a balikas nga isawangmo a di masair ti riknana.

“Ina Wada, adda kadi rikna a di maiparbeng?”

Nagsardeng iti ar-aramidenna ti baket.

“Ti rikna, utobenna no maiparbeng ti aramid, panunot ken sao ti maysa a parsua…”

“Ina, apay nga adda dagiti rikna a dimo pagayatan ngem rumbeng nga aramiden– ngem adda met dagiti rikna pagayatam ngem masapul a dimo aramiden ta di maiparbeng?”

“Nauneg dagiti balikasmo, Dangilen, kas kaadalem ti karayan iti Amburayan.”

“Adda maysa nga ubing a lalaki, iti maysa nga aldaw, natakkuatanna nga imbes a pika wenno badang ti pagduyosanna, saan ta natakkuatanna a maay-ayo la unay iti sabong. Kayatna ti agala iti sabong tapno iyarkos iti balayda. Inang, ania ti makunam iti dayta nga ubing?”

“Waeng dayta nga ubing. Awan ti lalaki nga agduyos iti sabong, wenno agarkos ti sabong iti pagtaenganda. Amangan no sinallukoban ti dakes nga an-anito, wenno pagay-ayaman ti di-katattawan. Kasapulan a maipabanaw ti ubing.”

“Masapul kadi nga ipabanawdak?”

“Bullakayan kan!?”

Simmadagka a nagtugaw iti abay ni Inam. Pinagdekketmo dagiti sakam a nagtugaw imbes koma agmasngaad. Inaprosanna pay ti rupana.

“Siak idi dayta nga ubing, Ina Wada.”

Iti panakakigtotna ket uray la naipakbo ni Ina ni Wada ti ar-aramidenna a tinungbo iti sanguananna. Nagarimasa ti matana ket rugianna koman ti agdayyeng, ngem inarakupmo.

“Diak maawatan Ina, ngem adda a gundaway a kayatko a siak ti mangluto iti pangrabiitayo, wenno agdalus iti pagtaengan. Kayatko a mulaan ti aglawlaw ti paraangantayo kadagiti sabong a nalabassit a kas iti init. Kayatko a maaddaan iti muyong iti paraangantayo tapno maidumduma kadagiti balay ditoy. Tapno agbalin a makaay-ayo ti pagtaengantayo.”

Napatakder ni Ina Wada, aglinglingaling a mangkitkita kenka. Ti bungana a tangkiran a manakigubat, natenneb iti tured iti kabakiran ken iti kabanbantayan ket addaan naidumduma a rikna. Dina kayat a makita ti anakna a nupay agpipiskel dagiti takiagna ngem dagiti matam ket agar-arimasa iti panagsangit.

Dina maawatan ti amin…

“Ina, adda dagiti gundaway a kasla kayatko nga isuot dagiti kawes ni Aleya nga adingko a balasang, wenno, yabelanka iti maysa a kawes nga ammok a maiyanatup la unay kenka. Kayatko ti agbalin a napintas… addaan iti nalamuyot a kudil, saan ketdi a kastoy a garungyadan ken piskelan. Maay-ayatannak kadagiti lallaki nga addaan iti nabisked a pammagi. Kayatko nga arakupennak ni Maog iti nairot, ililinak iti tangatang babaen iti panangipategna kaniak.”

Naparimtumeng ni Ina Wada ket inngato ti dua a dakulapna. Timmangad a nagkararag.

“Kabunian, pakawanennakami no dika napnek iti iramidmi a senga[10] kenka, wenno nagkurang dagiti sagutmi kenka. Patakkiasem kadin ti dakes nga an-anito nga imbaonmo tapno balbaliwan ti kinalalaki ni Dangilen. Ammok, saan a daytoyen ti anakmi a manakigubat. Ikarimi kenni Cangaan, isayangkatmi ti sabali manen a begnas kenka iti mabiit.” Ket nagdung-aw ni Ina Wada a kasta la unay ti ladingitna.

Pudno… awan pay ti makaawat kenka!

(viii)

Binutsakan ni Ama Ingo ti tangkogo ti manok, siniripna ti dalemna. Idi makitana ti pidisna ket a sabali ti posision ti dalem, naglingaling daytoy. Saan a napintas a partaan ti ipasimudaag ti dalem.

“Kas ipasimudaag ti pidis ti dalem, nadagsen ti sakit ni Dangilem. Nabileg ti nangisit a bassit nga an-anito. Riribukenna ti rikna ken puso ti makigubatayo.” Kinuna ni Ama Ingo. “Damagek kenka, asinoka?” Indamagna kenka.

“Siak ni Dangilen, awan duadua. Awan ti sakitko, nabayagen daytoy a riknak. Nga iti daytoy kinakidser ti bagik a kas manakigubat—addaannak iti puso ken rikna kas maysa a babai. Awan turedko idi ta impagarupko a maysa daytoy a sakit, ngem saan, ta daytoy a talaga ti kinataok. Kayatko ti agiggem iti labba imbes a pana wenno gayang. Kayatko ti agmula ti masetas imbes a mangpapatay iti biag dagiti lallaki. Maawatandak koma.”

Naglingaling ni Ama Ingo. Immasideg iti ‘yanda Ama Cangaan ken Ina Wada a kasla agkakapsut. Iti tawenna a nasurok walopulo, ita laeng a mapadasanna ti mangagas iti kas sagsagabaen ni Dangilen.

“Naidumduma!” Imberkakna.

Indissona ti sarukodna sa nagmasngaad iti sanguanan ni Ama Cangaan, intanuprana ti mamana a namagbalin a nangisit iti gugotna. Iniggamanna ti abaga ni Amam.

“Madanagannak Cangaan iti mabalin a parnuayen iti kasasaad ni Dangilen. No saantayo a maagasan ita daytoy a sakitna, agwarasto ket uray kadagiti sumaganad a kaputotan ket ramaramenna.”

“Ngem adda pay ti sabali a pagdanagak Ama Ingo, no madamag dagiti kabusor nga agbalbalin daytoy anakko a babai, gundawayanda, ket amangan no rumautda.” Kinuna ni Ama Caangan. Kinitana kayo nga annakna a sangapulo nga adda amin iti abay ni Ina Wada. Sika ket adda iti tengngada.

Uray isuda ket mariribukanda.

“Nabileg ti an-anito, Caangan. Naidumduma. Sagepsepanna ti kinatao ni Dangilen tapno agbalin daytoy a babai. Pudno, ti makitkitatayo ket lalaki a Dangilen, ngem ti mangmanmandar kenkuana ket ti babai a nanglugan iti bagina. Inaramidko amin a wagas a panangagas kenkuana.”

“Ania ngarud ti aramidentayo, Ama. Kasapulan kadin a waswasekon ti kaising kenni Dangilen ken Lasbang.”

“Saan, Cangaan, saan. Ta isu laengen ti kakaisuna a makaagas kenkuana. Ti panagkaiddada kenni Lasbang ti kakaisuna a wagas tapno agsubli ti sigud a ni Dangilen. Inton mapadasanna ti umuna nga abbukay ti kinalalakina, ket maipasagepsepna daytoy kenni Lasbang, agsublinton ti malalaki nga anakmo. Ni laeng Lasbang ti mabalin a mangisubli daytoy, ket mapasamak daytoy iti umuna a panagnaigda.”

Nakaanges iti nalukay ni Ama Cangaan. Naragsakan. Adda pay gayam namnama nga agsubli iti kinataom.

“Saantayon nga urayen ti sumaruno a sellag, iti kabiitan a gundaway, rambakantayon ti panagtiponda Dangilen ken Lasbang.”

“Ngem amangan no adda parnuayenna a dakes a gasat iti di panakasurot iti naituding a panawen.” Impalgak ni Ina Wada.

“Madmadi no baybay-antayo ti kasasaad ni Dangilen.”

(ix)

Pinisi ti uni ti mapatit a gangsa, mapak-ilan a bolo ken maitubtob a kawayan ti kinatalna ti kabakiran iti madama a a rambak ti panagkaysakayo kenni Lasbang. Adda ti salsala kas koma iti iddumdum, puggapog, sapatiar ken dadduma pay a sala a tadek. Dagiti ubbing ket aglalangguakda.

Kabayatanna, dagiti pangamaen ti nangkalikagum iti kaadda ni Kabunian babaen panangituno iti tallo a manok iti aglawlaw iti pagtaengan. Mangngayngayemngem dagitoy iti iti kararag tapno salaknibanna ida kadagiti dakes nga espiritu.

Ti dasar a naaramid iti atiddog a datar ket nakasaganan. Iti tengnga ti atiddog a lamisaan a kawayan ket naiparabaw ti bulong ti balayang. Ket iti bulong ti saba ket naikabil met ti inapuy ken dagiti sidaen a karne ti alingo, ugsa ken abuyo. Adda pay dagiti ikkan a nakemmegda iti karayan.

Idi napaguni ti tangguyob, in-inut a nagsardeng ti amin. Maymaysa ti pasimudaagna ti napaguni a tangguyob.

“Itultuloytayo madamdama ti ragragsak ken tadek kas panangrambak iti panagkaysa da Dangilen ken Lasbang, ta sakbayna, sanguentayo pay ti parabur ni Kabunian babaen iti intayo panangan.”

Tunggal maysa ket nagturong iti atiddog a dulang, nangkammet ket insuboda ti taraon.

Nakitam a kitkitaennaka ni ulitegmo a managan Sidingan. Kasta la unay ti panangkitana kenka. Timmakderka tapno asitgan ngem nakigtotka idi naguni ti wak iti batogmo. Naringgoran ti barukongmo

Yad-adayom koma, Kabunian. Inkararagmo.

Idi maasitgam ni uliteg Sidingan, inawismo daytoy a mangan.

“Intan, mangipauneg, uliteg Sidingan.” Kinunana.

Timmakder met iti panagmasngaadna ti kabsat ti Inam. .

“Dikan sa naragsak, anak?” Kinuna ni Ama Sidingan.

“Diak kayat a sungbatan dayta saludsodmo, uliteg.”

“Palpaliiwenka itay pay laeng. Bingbingngi ti isemmo. Mapilpilitanka. Ngem, ala, dika madanagan, ta kas kinuna ti mangngagas, inton makanaigmonton ni Lasbang, mapaksiatton dayta a naidumduma a sakitmo.”

“Sapay koma, uliteg. Ta no adda man kangrunaan a parikutko ita, ket no kasanokami agkanaig kenni Lasbang, ket kasla maarriekak met a makinaig kenkuana.”

“Diak maawatan ta riknam, ngem… Argh!!!”

Nakigtotka. Ket idi kitaem ti ulitegmo, adda metten pana a naimuntar iti likodna.

“ADDA KABUSOR!!!” Naipukkawmo.

Ngem kagiddan iti panagpukkawmo ti panagtudo dagiti pana ken gayang iti ‘yanyo. Ket sakbay pay a nakasagana ti amin, nagarikiyaken dagiti Saggayeng a dimmarup babaen kadagiti iggemda a pika ken badang.

Nabuak ti pannangan. Nagtataray dagiti babbai; nagiikkis dagiti ubbing; kimleb dagiti nataengan.

Tinaray dagiti lallaki dagiti igam tapno salakniban ti tunggal maysa.

Dikayo a nagpaudi kenni Maog. Insigida nga insawar ti matam tapno sapulen ti buneng ken ti kasay. Ngem sakbay a nadanonyo, simmabet dagiti kabusor a nangilayat iti buneng.

Idi nasiputam nga asidegen ti buneng iti bagim, inlagtom ti bagim ket kinudtaran ti rupa ti kabusor. Idi nanabtuob, inagawaanna a linugoban sa benekkel.

Inalam ti buneng ti kabusor.

Kabayatanna, nagpakni met ni Maog iti puon ti dalipawen a kayo ta nagsasaruno dagiti gayang a naisirig kenkuana. Idi makitam nga adda ti tallo a kabusor a mangdarup iti lalaki a mangipapaay iti maris iti biagmo, insigida nga inasitgam tapno salakniban. Sakbay pay a nakadanon dagiti tallo a lalaki, addakan a nangsabet.

Babaen iti kidser ti ima, sinangom dagitoy. Simmango metten ni Maog, ngem agsipud ta awanan daytoy ti buneng, kanayon a madanog ti rupa ken rusokna. Gapu iti dayta, inpasam ti buneng kenkuana. Sikan ti nakisango nga ima-ima.

Situtured a naggeppas ni Maog iti maysa a kabusor nga insigida a nagpusisit ti darana. Manen, naimantsa daytoy iti bagina. Inagawaam nga inala ti buneng ti kabusor. Ket pinagsaggaysaanyo ti dua a kabusor a nangdarup. Linaklakayo a pinarmek dagitoy.

Ngem ti saan a nasiputan ni Maog, ti pana a nakaumang iti likudanna. Nasiputam ti pana ngem naladawen tapno malisianna no pukkawam. Awanen ti sabali a pamuspusan tapno maisalakan ti lalaki a mangrunrunaw iti pusom… ti panangisebbana iti biagmo.

Nagbibineg amin a susuopmo idi mariknam ti naiduyok iti barukongmo ti nasabidongan a pana. Agkakapsut ti tumengmo ket urayka la naparimtumeng sa nadaleb iti karuotan. Ngem iti baet ti panagkuridemdem a panagkitam, nakitam pay laeng ti gayyemmo a nangibansag iti buneng iti kabusor a nangpana kenka. Natirwan ti ulona ti kabusor. Timmaray nga immasideg kenka.

Inala ni Maog ti ulom sana inpatay iti luppona. Minatmatanna.

“Apay nga inaramidmo daydiay, Dangilen? Ammom kadi a matayka iti inaramidmo?” Kinunana bayat nga ik-ikkatenna ti pana. Idi naikkatna ket nagpusisit daytoy.

“Ammok— ngem daytoy ti katan-okan nga inaramidko gapu kenka. Kaykayatko a matay ngem sika ti matay. Agnanayonto met laeng a pagbabawyak no dika koma sinalakniban. Ken maysa pay, iti daytoy laeng a wagas a maipaneknekko ti panangipategko kenka.” Ket iti baet iti panagsangitmo, inngatom ti dara-dara a kanawan nga imam sa inyapros iti rupa ni Maog. “Diak ammo no agballaak, wenno adda ti sungsungbatak kenni Kabunian, ta no apay a nariknak laengen nga ipatpategka, Maog. Wen, ay-ayatenka. Ket no addanto maikaddua a gundaway a mapasamak daytoy—aramidekto latta— kastoy ti ayatko… kenka.”

Inkidemmon ti matam nga iti panunotmo ket nakapinta ti rupa ni Maog.

“DANGILEN!!!” Impukkaw ni Dangilen idi mariknana nga awanen biagmo.

Idi di unay nga adayo, kasta la unay ti taray ni Lasbang nga umasideg. Idi nakitana ti nakasalungayngayen a bagim iti takiag ni Maog, nagikkisen iti panagdung-awna.

“Ay, anian, Dangilen… pinanawannak metten. Dimo pay inparikna kaniak ti bara ti arakupmo…Dangilen!!!”

Nagpal-id ti napigsa nga angin iti kayo a dalipawen. Ket iti panakagungon dagiti sangana, nagtinnag ti maysa a petalo ti sabong. Ket manipud iti ngato, nagdisso daytoy iti barukongmo a nakakidem.

Ti sabong ket maris ulep iti malem no lumlumnek ti init.###

[1] Sayao: sala ti dangadang dagiti tribu iti amianan a luzon

[2] Wanes: kawes dagiti nagkauna a lalaki; maiyarig iti baag

[3] Kabukab: drums a naaramid iti dakkel a kayo ken lalat ti nuang

[4] Kasay: salaknib iti bagi (shield)

[5] Ingay: tapis wenno ules

[6] Kaising: panakaitani

[7] O-o: Head bow

[8] Albasia: mangidalan iti baro ken balasang iti panaggassawada.

[9] Tinungbo: innapoy a naluto iti bolo wenno kawayan

[10] Senga: panagyaman ken panagrambak ti maysa a pamilia.


One thought on “DANGILEN

  1. Make your images, videos, and infographics easy to pin by placing them on the page
    rather than displayed as a background. Founded in March 2010,
    Pinterest has become the fastest-growing social
    media site on the web, gaining 145% more users since January 2012
    alone. There are different ways on getting invited
    to Pinterest.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s