Dagiti Umuna A Sakada

maysa kadagiti nangabak iti Sakada Painting Contest ti Candon City

maysa kadagiti nangabak iti Sakada Painting Contest ti Candon City

Iti sitio Pakyaw, iti barangay Tablac, Candon City, Ilocos Sur, ket adda a nakataeng ti maysa a dakkel a lakasa.  Daytoy ket naggapu idiay Hawaii, insangpet dagiti Sakada— wenno dagiti nangged iti kaunasan iti purpuro ti Hawaii.  Insangpetda daytoy a naglaon kadagiti gargaretda… agraman ti iliw ken segga iti pamiliada.

Ti lakasa ket makita a naidumduma, nakadkadlaw nga aramid iti ballasiw taaw.  Nadagsen.  A narigat a bagkaten ti maysa a tao.  Naaramid iti natangken a kayo ken dagiti susuopna ket naaramid met iti natangken a copper ken landok.  Agmaris iti dark green ngem dagiti sulluopna ken maris a daan a balitok.  Malasin a di unay napunpunasan, a mangipasimudaag a daytoy ket di unayen maar-aramat ti nakaipaimaanna.  Agtayag iti maysa a metro (sumurok-kumurang);  10 feet ngata met ti kadakkelna ngem 2 feet ti kapuskolna.  Iti unegna, iti bangir ket naigagara a pagikabilan ti badbado, ngem iti bangir ket drawer.  Dakdakkel ti drawer iti akinbaba ngem iti ngatngatona ket bumasbassit met daytoy.  Addaan iti NEVERBREAK New Jersey ken registry number 06313.

Daytoy ket nayampir iti maysa a suli ti pagtaengan ni Julia Valdez, ngem idi balasang pay ket Cortez.  Anak ni Mariano Cortez, maysa a Sakada.  Idi sinarungkaran daytoy dagiti mannurat ti Bannawag ket naikalikagum a malukatan koma tapno makita ti nangunegna.  Mangnamnamakami a makasarak koma iti ladawan manipud idiay Hawaii, wenno banag nga adda pakainaiganna iti Sakada, no saan man, dagiti surat idi.

Ngem saan a kas kalakana a naluktan ti lakasa, gapu iti nabayag a dina panakalukat ken panakaipaay iti importansia, maipagarup a naglati ti pagtulbekan.  Namin-ano a naisunel ti daanna a tulbek nga addaan iti tatak Eagle lock, Terryville, Conn. USA.  Daytoy ket copper.  Kas met laeng ti kitana kadagiti tulbek ita, ngem dagiti tulbek iti drawer ket dagiti daan a kita.

Napagus met ngata a makita da Estrella Orpilla, 72 anios;  Alfredo Valdez, 65 ken Julia, 79, a dagitoy ket annak dagiti Sakada iti lugar, isu nga isuda payen mismo ti mangipapilit iti tulbek tapno mapekka ti nagsulluop iti uneg ti uneg ti lakasa.

Ket kalpasan ngarud iti panakaikabil iti lana, ken iti namin-adu a padas ken pusipos, nakadduakamin sa iti napintas a gasat, ta pagammuan, umis-isem ni Tang Alfredo a nagkuna a nalukatanen ti lakasa.

Tunggal maysa kadakami ket immasideg, tinan-awan ti nanguneg.  Ngem kasla awan ti naidumduma met, ta no adda man dagiti ladawan, ngem ladawan met dagiti nagkauna nga artista ken dagiti bumalay, black and white.  Dagiti papeles nga awan met pakainaiganna iti Sakada.  Ken dagiti tapok ken sapot ti lawalawa a mangipaneknek a nabayagen a di daytoy nalukluktan.  Idi laeng a kinuna ti maysa nga akin-balay, nga idi naluktan daytoy ket innaladan dagiti linaonna kas koma dagiti kawes nga Amerikana a naggapu iti Hawaii, dagiti kawes dagiti Sakada.

Kas kinuna ni Nang Estrella kabayatan iti panakiuman-uman kenkuana, kaadduan kadagiti lallaki idi iti lugar a Sitio Pakyaw ket nagturong idiay Hawaii ken nagtrabaho iti kaunasan.  Ngem nakaskas-ang a kadagitoy a gundaway, awanen uray maysa kadakuada ti sibibiag pay laeng.  A kayatna sawen, natayen dagiti amin a Sakada iti lugarda.

Pakairamanan kadagiti nagturong idiay Hawaii ket daydi tatangna Mariano. Kinunana nga idi pimmanaw ni Tatangna a nagtrabaho idiay Hawaii, dagiti kakabsatna a da Julia ken daydi Filomena ti naipasngayen.  Ket idi nagsubli ti tatangna, dita a naipasngay metten isuna.  Nupay kasta, maigapu iti kinaubingna idi, awan ti maidetalye no kasano met ti nagbalin a kapadasan ti tatangna idiay Hawaii.  Maysa pay, di kano met idi nagsalsaludsod ta awan pay met ti panakaammona kadagitoy a banag.  Ti ammona laeng, nagtrabaho idiay Hawaii ni Tatangna a Mariano Cortez.

Ngem dakkel a banag ti kinunana a kaadduan kadagiti lallaki iti lugarda ket naguyugoy a nagturong idiay Hawaii tapno agtrabaho iti kaunasan.

Kastoy met ti panangisalaysay ti inunaan a kabsatna a ni Julia, di met matandaananen no kaano a pimmanaw ken simmangpet ni tatangna.  Awan met ti maisalaysayna no kasano met ti kapadasan ni Tatangna sadiay.  Ti laeng mangipaneknek kaniana iti kina-Sakada ni tatangna ket ti lakasa a naidulin ngarud iti pagtaenganna.

Ni Tang Alfredo, ti maysa kadagiti annakna ti nakauman-umanmi.  Lalaki isuna, ket nangnamnamakami a bareng adda dakkel nga impormasion a maipaayna kadakami.  Ket dikami met napaay

Ngem maysa kadagiti kinagiddan ni tatangna a simmangpet ditoy sitio Pakyaw manipud idiay Hawaii ket ni Ambrosio Gregorio Valdez.

Kinunana a ni tatangna Ambrosio ket nagturong iti Hawaii ket kadduana idi ti inunaan a kabsatna a managan Marcelo, nga agtawen idi mapapati a 17.  Di met natandaan no kaano a pimmanawda.

Kinunana a maysa kadagiti insalaysay daydi tatangna nga Ambrosio ti trabahoda iti kaunasan.  Ti panagpasayakda iti kaunasan ken ti panagpukanda kadagiti kaunasan.  Awan met unay rigat a naisalaysay kadakuada, malaksid laeng iti saanda a kasungnguan dagiti kapatas a Briton ken Insik.  Agsipud ta nauyongda kano.  Ngem inan-anusanda ti nagtrabaho iti nasurok dua a tawen.

Kalpasan iti dua a tawen, nagsublida, maigapu met laengen iti iliw iti pamiliada ken iti daga a nakaiyanakanda.   Adda metten sumagmamano a daga a nagatangda a mabalin a pangibautanda iti nateggedanda.

Adu pay ti pakasaritaan dagiti Sakada ditoy Pakyaw.  Ta kas nadakamat, dagiti nagkauna a Overseas Filipino Workers wenno OFW ket dagiti taga-Candon.  Ta dagiti sangapulo ket lima nga immuna a Sakada a narekrut babaen kenni Mr. Albert F. Judd, ti naubing nga abogado nga inpatulod ti Hawaii Sugar Planters Association (HSPA), ket ditoy a lugar a nagtaud iti panangidaulo ni Simplicio Gironella, 56.  Dagiti dadduma ket pakairamanan da: Mariano, 23; Vicente, 19; ken Antonio, 14, a dagitoy ket putotna.  Dagiti agkabsat a da Mariano, 21; ken Celestino Cortez, 19;  da Cecilio, 28; ken Prudencio Sagun, 28.  Martin de Jesus, 22;  Filomeno Rebollido, 30.  Julian Galmen, 20;  Marcelino Bello, 28;  Apolonio Ramos, 26;  ken Emiliano Dasulla, 26.  Dagitoy ket agpapada a naggapu iti Candon.

Nupay kasta, ti pakasaritaan dagiti Sakada ket agtaltalinaed a sibibiag iti lagip dagiti Filipino, ditoy man wenno idiay Hawaii.  Nangruna iti daytoy panakarambak iti sentenario dagiti Sakada idiay Hawai, nakatalimeng latta ti pakasaritaanda.

Kas iti lakasa a nalukatan iti pagtaengan ni Mr. Mariano Cortez, maysa kadagiti Sakada iti Candon, nalukatan met dagiti naduma-duma a pakasaritaan ken panakigasang-gasat iti biag.  Ket di metten mailibak, nga iti panangtalekda kadagiti Ilokano kas manggep ket mangipaneknek metten iti kinagaget ken kina-dedikadoda iti trabahoda.

One thought on “Dagiti Umuna A Sakada

  1. Ni lelong ko ket maysa nga first sakada. His sister told me, my lolo and his cousins went to Hawaii to work for the sugar cane. My Lolo ( last name AYUN-AYUN or AYON-AYON )is from Magsingal Ilocos Sur and married to my Lola( Julian Lazatin) from Pamplona Cagayan. Kayat ko nga maamuan koma ti history ni Lolo during his Sakada time.

    Agyaman nak met ta adda information re: Sakada

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s