Ilocos Sur: Ita Ken Kalpasan 10 A Tawen

Ni Mancielito S. Tacadena
Ladawan:Dante Tacata

Kayatmo kadi ammuem ti pakasaritaanna iti napalabas, iti agdama, ken ti panakasaritaanna kalpasan ti 10 tawen ti Ilocos Sur.

Ammuen dagiti naisangsangayan a imahe nga adda laeng ditoy Ilocos Sur nga awan iti dadduma.

Quadrant I:  Metro Cabugao “Ilocos Sur Freeport Special Economic Zone:” “… potensial iti benneg iti turismo gapu ta masarakan ditoy ti shrine ni Sto. Kristo iti Sinait ken ti St. William the Hermit Parish iti Magsingal, dua kadagiti pito a pilgrimage churches iti probinsia…”

Quadtrant II: Metro Vigan “World Heritage Area and Vigan IT Park” “…ditoy a paset ti Vigan Heritage Village a namagbalin iti Vigan kas kakaisuna a UNESCO World Heritage City iti pagilian… karaman pay kadagiti atraksion ti Baluarte Zoo, St. Paul Metropolitan Cathedral ken ti Simbaan a Bassit (cemetery chapel) ken ti Sta. Maria Church a maibilang kas UNESCO World Heritage Site…”

Quadrant III: Metro Candon “Agribusiness and Light Industrial Ecozone” “…ti Dark Virgin of Sta Lucia iti ili ti Sta. Lucia nga agmilmilagro ken makaagas kadagiti nadumaduma a sakit iti mata. Agingga ita ket saan pay laeng a nagpaliar ti sundial iti ili a Tagudin nupay idi pay laeng 1848 a naaramid ken maysan kadagiti kadaanan iti pagilian…”

Quadrant IV   “Upland Biodiversity Ecological Resort” “… padasen pay a saksian dagiti naidumduma a kultura dagiti natibo kas iti ubong ti baboy ti sangabarangay iti Sitio Tubalina, Brgy. Bussot, G. del Pilar a no sadino a matartaraken amin a baboy dagiti residente ken mailasin ti bukodda a taraken babaen iti panangawagda iti nagan ti baboyda…”

Know more Ilocos Sur… basaen iti baba ti pakasaritaanna.

Ti kadakkelan a paset ti daga ti Ilocos Sur ket maibilang iti ancestral domain dagiti Indigenous Cultural Communities (ICC) babaen ti panangmanehar ti National Commission for Indigenous People (NCIP).

Ti kabakiran wenno agro-forestry zone a tartarabayen ti Department of Environment and Natural Resources.

Iti kaudian a datus nga inruar ti DENR, umabot iti 50,000 nga ektaria ti kabakiran iti probinsia a masarakan iti 14 nga upland municipalities mainayon pay ditan ti linia dagiti kabambantayan manipud Narvacan iti abagatan agingga iti Sinait iti amianan.

Ti met kabaybayan wenno aquamarine zone ti sumaruno a kadakkelan a paset ti Ilocos Sur. Pinasempaset daytoy ti Bureau of Fisheries and Aquatic Resources iti uppat (1) sand dunes aquaculture (200 meters inward) nga umabot iti 2,000 nga ektaria (2) maysa a kilometro a fishshelter zone nga umabot iti 1,000 ektaria (3) maysa a kilometro a buffer zone para iti selective fishing nga umabot iti 1,000 nga ektaria ken (4) ti 13 a kilometro a paset ti kabaybayan a sakop ti Ilocos Sur a nairanta para iti deep sea fishing nga umabot iti 13,000 nga ektaria. Masarakan daytoy kadagiti 16 a coastal towns ken dua a siudad ti probinsia.

Umabot met iti 53,000 nga ektaria ti sabali pay nga usar ti daga iti probinsia a maaw-awagan iti Agricultural Productivity Zone wenno kataltalonan kas kuna ti Department of Agriculture idinto a mapan a 14,000 nga ektaria ti Agrarian Reform Communities base iti report ti Department of Agrarian Reform.

Babaen kadagitoy a datus, nainaw ti Ilocos Sur Growth Center Integrated Area of Development wenno GroCIAD 2020 Vision tapno isu ti agbalin a giya ti dagiti agtuturay para iti pannakamanehar ti probinsia iti uneg ti sumaruno a maysa a dekada. Inurnos ken inlibro daytoy ti Provincial Planning and Development Office iti panangidaulo ni Dr. Enrie Mendoza II.  Nakatutok daytoy iti pannakailung-aw manipud kinapanglaw dagiti awanan, agribusiness wenno negosio manipud agrikultura ken ecotourism. No apay a kangrtunaan nga estratehia ti “Pro-Poor”, gapu ta mamati ni Gov. Luis “Chavit” Singson a kasapulan nga yun-una ti gobierno dagiti napanglaw.

Iti GroCIAD, nabingay iti uppat a quadrant areas of development ti Ilocos Sur base iti lokasion dagitoy tapno nadardaras a makita no ania dagiti maikanatad a proyekto a maipan iti tunggal quadrant.

Quadrant I:  Metro Cabugao “Ilocos Sur Freeport Special Economic Zone”

Buklen ti Metro Cabugao dagiti innem a makin-amianan nga ili ti probinsia manipud Sinait, Cabugao, San Juan, Magsingal, Sto. Domingo ken San Ildefonso. Kadagupan dagiti nadakamat nga ili ti laeng Sto. Ildefonso ti awanan iti kabaybayan. Nalawa dagiti kataltalonan ditoy a mamulmulaam iti pagay, mais, tabako ken dadduma pay a High Value Commercial Crops. Umabot iti 142,724 ti populasion iti daytoy a quadrant a kaaduanna ti mannalon ken mangngalap.

Adda ditoy ti Salomague seaport a naiproponir iti kongreso nga agbalin nga Ilocos Sur Freeport and Economic Zone iti pasetna ti Cabugao ken San Juan. Daytoy a puerto ti agbalin a kangrunaan nga export-market support facility para iti Ilocos Sur ken kaparangetna a probinsia babaen ti panagbalinna a kangrunaan a pasilidad iti pannakaitandudo ti merkado, turismo ken agribusiness.

Addaan met daytoy iti potensial iti benneg iti turismo gapu ta masarakan ditoy ti shrine ni Sto. Kristo iti Sinait ken ti St. William the Hermit Parish iti Magsingal, dua kadagiti pito a pilgrimage churches iti probinsia; Addaan daytoy iti napipintas nga igid ti baybay,, addaan iti museo a pakakitaan iti naglabasan ti probinsia kasta metten iti natural nga atraksion kas iti Pikkang Falls ken Tapao Mountain Resort iti San Juan ken Rebba Falls iti Cabugao.

Agserbi met ti BArang-ay Demofarm iti Labnig, San Juan a pagtuladan dagiti mannalon iti pannakaipakat kadagiti kabaruan a teknolohia iti panagtalon ken ti panangadaptarda kadagitoy kadagiti lugarda. Ditoy pay a makita no kasano a maingato ti kalidad dagiti dingo.

Kangrunaan ngarud a proyekto a masapul iti daytoy a quadrant ti pannakaituloyen ti  Ilocos Sur Freeport and Economic Zone, pannakasimpa ti Cabugao, Ilocos Sur-Nueve Era, Ilocos Norte-Danglas, Abra Road, pannakaipaay iti agduduma a proyekto iti aquaculture ken mariculture, ti pannakaitultuloy ti operasion ti BArang-ay Demofarm ken pannakamanehar dagiti kabaybayan ken pannakaipatakder kadagiti pasilidad iti hospitality industry tapno dumur-as ti turismo.

Quadtrant II: Metro Vigan “World Heritage Area and Vigan IT Park”

Ti Metro Vigan ti maikonkonsidera a highly urbanized area iti probinsia. Karaman ditoy ti siudad ti Vigan, Caoayan, Sta. Catalina, San Vicente, Bantay, Santa, Narvacan, Sta.Maria ken San Esteban. Daytoy ti sentro ta masarakan iti daytoy a paset dagiti amin nga opisina ti gobierno, dagiti institusion ti edukasion, pasdek negosio, pasilidad para iti salun-at, hotels ken adu pay a sabsabali a pasdek a kasapulan iti urbanisasion. Gapu iti napaspas a panagdur-as ti siudad ti Vigan a kabisera ken dagiti kaabayna nga ili, adu nga umili manipud iti sabali a paset ti probinsia ti mangmangged ditoy ken kaaduanna payen ti mangayat nga agnaed a permanente ditoy. Iti populasionna a 215, 943 daytoy ti kaaduan iti populasion kadagiti uppat a quadrants.

Gapu iti daytoy, kitkitaen ita ti gobierno probinsial ti posibilidad nga agbalin ti Metro Vigan kas sentro ti Information Technology (IT). Babaen daytoy iti panagawis kadagiti lokal ken ganggannaet nga agipupuonan tapno agipasdekda kadagiti call centers ditoy.

Adda met ditoy ti University of Northern Philippines (UNP), maysa nga State University nga addaan iti kangatuan nga standard iti sibubukel a Rehion Uno. Ita, adun a ganggannaet nga estudiante kangrunaanna dagiti naggapu iti Thailand ken India ti agad-adal iti UNP. Maysa kadagiti unibersidad iti sibubukel a pagilian a mangipapaay iti kababaan a tuition fee, ngarud mapintas daytoy a pagsakduan iti de kalidad nga adal iti kayang-kaya a matrikula.

Kasapulan met a mapapintas ti kalidad ti serbisio ken mapaadda dagiti kabaruan a ramit kadagiti balay pagagasan kangrunaanna kadagiti ospital ti turay tapno agbalin a sentro ti serbiso salun-at ti Metro Vigan. Daytoyto metten ti mangidateng iti potensial iti medical tourism ditoy. Mabalinton dagiti turista manipud iti sabsabali a probinsia ken uray pay ganggannaet ti mabalin nga umay bumisita tapno padasenda ti makapnek ken kabaelan a presio ti pannakataming dagiti kasapulanda iti benneg medikal.

Maysa pay a dakkel a potensial ti panagbalin ti quadrant II kas commercial center ti probinsia.  Mabalin dagiti pribado nga investors ti agipasdek kadagiti balay negosio kas iti malls kadagiti ili ti Bantay ken Narvacan a pakasarakan kadagiti nalalawa a bakante a lote a mabalin a padur-asen. Iti agdama adda maysa a mall nga imatonan ti pribado a negosiante iti Bantay idinto a maysa a mall a kukua ti LGU ti masarakan iti Narvacan. Itoy a panagtakem manen ni Gov. Chavit, maituloyen ti plano a pannakaipatakder ti convention center iti lote a kukua ti probinsia iti Tamag, Vigan. Ditoyton a maisayangkat amin a programa ti gobierno probinsial ken dagiti amin a National Line Agencies kasta metten kadagiti seminars para kadagiti grupo dagiti mannalon.Paupaandanto met daytoy kadagiti adda iti pribado a sektor a mangusar ket agbalin nga income generating project daytoy ti kapitolio.

Dakkel met ti potensial ti lugar iti benneg ti turismo. Adda ditoy a paset ti Vigan Heritage Village a namagbalin iti Vigan kas kakaisuna a UNESCO World Heritage City iti pagilian. Rinibu a turista ti pumaspasiar iti lugar iti kada tawen tapno imatanganda ti naidumduma nga arkitektura dagiti kadaanan a balbalay ditoy. Karaman pay kadagiti atraksion ti Baluarte Zoo, St. Paul Metropolitan Cathedral ken ti Simbaan a Bassit (cemetery chapel) ken ti Sta. Maria Church a maibilang kas UNESCO World Heritage Site. No dagiti natural nga atraksion met ti pagsasaritaan, adda dita ti Pinsal Falls iti Sta. Maria, Paraiso ni Juan beach iti Narvacan, Imelda Park iti Santa, Caniao Falls iti Bantay ken sumagmamano nga igid ti baybay.

Adda met dagiti parambak a maisaysayangkat ditoy nagruna iti tiempo ti kalgaw. Iti Vigan, maiselselebrar ti Longganisa Festival tunggal maikatlo a lawas ti Enero idinto a tunggal umuna a lawas ti Mayo ti Binatbatan Festival of the Arts. Isaysayangkat met ti gobierno probinsial ti KANNAWIDAN Ylocos Festival mangrugi iti maudi a lawas ti Enero agingga iti umuna a lawas ti Pebrero. Ditoy a maipakita dagiti agduduma a kadaanan a kultura ken partuat dagiti Ilokano kasta metten a ditoy a maramanan dagiti naimas a pinakbet, bagnet, empanada, tinubong, longganisa ket dadduma pay a luto ken produkto iti probinsia.

Kitkitaen met ita ti gobierno probinsial ti posible a pannakausar dagiti puerto a masarakan iti Caoayan ken San Esteban tapno mapagbalin a fishing ports idinto a mapagbalin a mineral ports ti Santa Port ken Narvacan Port. Mabalinto payen dagitoy a pakailuganan dagiti produkto iti talon ken dagiti makalapan iti kabaybayan.    .

Napateg pay ti eropuerto para iti pannakapasantak ti turismo isu nga agtultuloy ti pannakarehabilitar ti Vigan Airport tapno mabalinton a paglapagan dagiti daddadakkel nga eroplano ken tapno pumasa daytoy itii international standards. Apaman a makompleto daytoy, nadardaraston para kadagiti turista a danonen ti Ilocos Sur. Kagiddan dayta ti napaspaspaston a taray ti negosio ditoy a deppaar.

Adda dua a dadakkel a proyekto ti kalsada ti kasapulan iti quadrant II. Babaen ti pannakikammayet ti gobierno probinsial iti North Quad ken Department of Public Works and Highways, maad-adalen ti pannakapapintas ti agdama a Sta. Maria (Ilocos Sur) -Pilar (Abra) Road ken ti pannakailukat ti of Ilocos Sur-Abra Road via Banaoang, Bantay, Ilocos Sur and San Quintin, Abra. Dagitoy ti mamagsilpo kadagiti dua a probinsia a makatulong iti pannakakissay no di man naan-anay a pannakapugipog ti insurhensia iti kabambantayan.

Tapno dumakkel ti apit iti tunggal ektaria a mamulaan ken tapno maikkan solusion ti parikut iti padanum, ipursige ti gobierno probinsial nga ileppas ti Banaoang Pump Irrigation Project a kuna ti National Irrigation Administration nalpasen ti 90% ti proyekto. No mangruginton ti operasionna, daytoyto ti mangpasayak kadagiti kataltalonan ti Vigan, Sta. Catalina, Bantay, Caoayan, San Vicente, San Ildefonso, Sto. Domingo ken Magsingal.

Quadrant III: Metro Candon “Agribusiness and Light Industrial Ecozone”

Addaan iti populasion a 152,019, buklen ti Candon City, Sta. Lucia, Sta. Cruz ken Tagudin ti maikatlo a quadrant. Adu dagiti proyekto a mabalin a maipan iti daytoy a paset ken mabalin a papuonan pay ti pribado a sektor.

Gapu ta iti siudad ti Candon ti pakasarakan iti kalawaan a katabakuan ken agmulmula met iti tabako dagiti tallo pay nga ili a karaman iti daytoy a quadrant, nasayaat no ditoy a maipasdek ti planta nga agaramid iti handmade ken commercial a papel manipud iti kayo ti tabako imbes nga iti Santa kas improponir ti National Tobacco Administration itay napan a tawen. Nupay kasta, dakkel ti mabusbos iti pannakaipasdek ti planta ken ti balor dagiti kasapulan a makinaria. Ngarud, agur-uray ti gobierno probinsial ken NTA iti foreign assistance wenno kadagiti pribado nga agipupuonan tapno mairugi ti proyekto.

Malaksid kadagiti nadakamat nga ili, mabalin nga akomodaren ti planta dagiti kayo ti tabako manipud iti amin a paset ti probinsia ken uray pay iti sibubukel a Rehion I. No mairugi, makatulongto daytoy iti pannakakissay ti panagtarikayo a mausar iti panagaramid iti papel malaksid nga agbalin a kanayonan a kita daytoy kadagiti mannalon ti tabako. Agbalin met a sisasagana a merkado dagiti opisina ti gobierno iti probinsia ken rehion a makasapul iti papel iti inaldaw-aldaw nga operasionda. No adda surplus, mabalin met a mailako dagitoy iti Metro Manila ken dadduma pay a paset ti pagilian.

Iti agdama, maprosproseson dagiti produkto a mani ti Sta. Lucia tapno agbalin a peanut butter, choco-peanut, polburon, ken dadduma pay babaen ti bassit a processing plant iti Brgy. Luba a tartarawidwidan ti maysa a barangay based a kooperatiba. Tapno matulungan dagitoy, ikkan ti gobierno probinsial iti kanayunan a pagpuonan daytoy nga industria tapno adda igatangda kadagiti kasapulan a makinaria. Itoy a wagas ad-adu ti maprosesoda ken mabalinda pay a paaduen dagiti produktoda babaen ti panagaramidda iti greaseless peanut a naikabil iti tetrapack ken crunchy coated peanut nga addaan iti agduduma a flavors.

Babaen ti panangmanehar ti kooperatiba dagiti kalamansi producers, naipasdek ti bassit a processing plant ket sumagmamano metten a tawen sipud inrugi ti ili a Tagudin nga iproseso ti produktoda a kalamansi tapno agbalin a calamansi ready to drink ken concentrate. Suportaran ngarud ti gobierno probinsial daytoy nga industria babaen ti panangipaayna iti pondo iti kooperatiba tapno umadu dagiti produktoda babaen ti panagaramidda iti calamansi jam, wine ken mabalin a serkenda ti panagaramid iti facial wash ken facial cleanser usar ti kalamansi kas kangrunaan a ramen.

Kasta met laeng ti kayat a mapasamak ti gobierno probinsial kadagiti dadduma pay a produkto a masarakan iti daytoy a quadrant kas iti panagpaut ti kalamay ken chichacorn ket saan a madadael uray maibiahe iti ballasiw-taaw. Katinnulong ti gobierno probinsial ti opisina ti diputado iti maikadua a distrito a mangipaay kadagiti kasapulan. Babaen itoy a wagas, maikkat ti doll-out iti pampanunot dagiti umili ta masursuruan dagitoy iti pannakamanehar ti kooperatiba. Tumulong met ti Department of Trade and Industry iti pannakapapintas ti label dagiti produkto tapno mabalin dagitoy nga ilinia iti dadakkel a merkado idinto a mangted iti technical assistance ti Department of Science and Technology tapno masiguro ti kinadalus ken kinasustansia dagiti produkto.

Dakkel ti potensial ti Sta. Cruz iti aquaculture ken deep sea fishing gapu iti atiddog a kabaybayanna. Babaen ngarud ti panangasistir ti BFAR, maponduan ti sumagmamano a proyekto ti LAMBAKLAD, payao, panagtaraken iti maritangtang, sea cucumber ken ruot baybay a maipan ditoy ken iti kabaybayan ti dadduma pay nga ili. Mabalin met dagiti investors ti mangipatakder iti uray bassit laeng a planta a mangproseso iti makalapan nga ikan ken laki tapno agbalin a flavored tuna. Agbalin ngarud daytoy a madadaan a merkado para kadagiti mangngalap.

Babaen ti panagadal ti Philippine Port Authority, napintas met a pakaipasdekan ti maysa a Drydocking/wrecking port ti Brgy. Pudoc West, Tagudin tapno agbalin nga alternatibo a pakaidalanan dagiti nadakamat a produkto ken dagiti aggapu iti maikapat a quadrant.

Iti benneg turismo, adda iti quadrant ti Dark Virgin of Sta Lucia iti ili ti Sta. Lucia nga agmilmilagro ken makaagas kadagiti nadumaduma a sakit iti mata. Agingga ita ket saan pay laeng a nagpaliar ti sundial iti ili a Tagudin nupay idi pay laeng 1848 a naaramid ken maysan kadagiti kadaanan iti pagilian. Adda pay ti igid ti baybay ti Darapidap, Candon a tinawen a pakaangayan ti bikini open.

Isaysayangkat ti siudad ti Candon tunggal panangiselebrarda piesta ti kabambantayan ken ti gobierno probinsial tunggal Aldaw ti Wayawaya ti panagmula iti kayo kadagiti kabambantayan itoy a quadrant. Babaen itoy a wagas, mapreserbar dagiti ubbog (watersheds) ken dagiti kabakiran a masansan a pagalaan iti kayo a mausar iti pannakapugon ti tabako a birhinia.

Kamaudiananna, plano metten a mailukat ti kalsada a mamagkamang iti ili a Sta. Cruz ken Suyo tapno mapardaras ti pannakaidalan dagiti produkto agrikultura ken nadardaras a maidanon ti gobierno dagiti kasapulan a serbisio kadagiti residente iti nasulinek a luglugar. Mapukawto metten ti parikut iti pannakaisina dagiti barbarangay no adda didigra kangrunaanna no iti tiempo ti tudtudo.

Quadrant IV   “Upland Biodiversity Ecological Resort”

Maibilang iti quadrant IV dagiti 14 nga upland municipalities a masarakan iti makindaya a paset ti probinsia   a pakairamanan ti Sugpon, Alilem, Suyo, Cervantes, Quirino, Sigay, Gregorio del Pilar, Salcedo, Banayoyo, Galimuyod, San Emilio, Lidlidda, Banayoyo, Burgos ken Nagbukel kasta metten ti coastal town ngem nangato nga ili ti Santiago.

Nupay isu ti kalawaan ti masakupan daytoy ti kabassitan iti populasion nga umabot laeng iti 121,749 a kaaduanna ti maibilang nga Indigenous People wenno IPs.. Kangrunaan a parikut dagiti agindeg iti daytoy a quadrant ti saanda a pannakarikna kadagiti serbisio ti gobierno ken ti dida pannakaibiahe kadagiti produktoda tapno mailako koma iti nanginngina a presio iti merkado. Numan pay naikalawa ken diretson ti pannakakongreto ti dalan manipud iti Bitalag, Tagudin a dumalan iti Suyo nga agpatingga iti ili ti Cervantes nagtalinaed  nga awan ti access roads kadagiti adu a paset ti upland area a kasapulan unay iti panagdur-as. Tutokan ngarud ti gobierno probinsial babaen ti pannakikoordinarna iti North Quad ken DPWH ti pannakailukat kadagiti baro a dalan, pannakarehabilitar ken pannakapapintas dagiti agdama a dalan ken ti pannakabangon dagiti kasspulan a rangtay.

Karaman kadagiti maadal dagiti sumaganad:1. Pannakailukat ti San Emilio-Luba (Abra) Road; 2. Pannakailukat ti North Luzon-Cordillera (Transworld Heritage) Highway Development (Ilocos Sur Portion); 3.Rehabilitasion/Rekonstruksion ti Cervantes-Quirino Road ken Katkateng Bridge; 4. Rehabilitasion/Rekonstruksion ti San Emilio-Quirino Road; 5. Pannakaileppas ti Aluling Bridge iti Cervantes; 6. Pannakasimpa ti Sugpon-Alilem Road; 7. Pannakailukat ti  Alilem-Tagudin Road; 8. Rehabilitasion ti Cervantes-Tadian-Bauko-Sabangan Road-Besao-Sagada Road; 9. Rehabilitasion ti Besao-Sagada Road; 10. Rehabilitasion ti Ilocos Sur-Abra-Kalinga Road 11. Pannakapasayaat ti Sta-Maria, I. Sur-Pilar ,Abra (via Cabaroan-Silag)  pakairamanan ti secondary inter-regional a kalsada; 12. Panakapasayaat ti  Narvacan-Nagbukel-Pilar (Abra) Road ken 13. Pannakailukat ti Sta. Maria-Burgos-Pilar (Abra) Road.

Dagitoy a road projects  ti mangitandudo iti potensial ti turismo iti daytoy a paset ti probinsia a pakasarakan iti nadumaduma a buya kas iti historical landmarks a Bessang Pass ken Yamashita Cave iti Cervantes, Gregorio del Pilar Shrine sadiay Gregorio del Pilar; rekursos naturales  kas iti Gambang Falls iti Cervantes, Peyegpeg Falls iti San Emilio, Aw-asen Falls iti Sigay, Seven Bowls ken Sibol Hotspring iti G. del Pilar,  ken Santiago Cove iti Santiago; sports acivities kas iti mountain trekking wenno apresiaren ti nakaparsuaan babaen ti panangimatang kadagiti natukadtukad a pinagayan (rice terraces) a makita iti nadumaduma a paset ti upland area. Padasen pay a saksian dagiti naidumduma a kultura dagiti natibo kas iti ubong ti baboy ti sangabarangay iti Sitio Tubalina, Brgy. Bussot, G. del Pilar a no sadino a matartaraken amin a baboy dagiti residente ken mailasin ti bukodda a taraken babaen iti panangawagda iti nagan ti baboyda.

Ti gamangan iti Ul-uling, G. del Pilar a pakakitaan kadagiti agaabay nga agamang a pagidulinan iti apit a pagay wenno panangobserbar iti nadumaduma a sala ken dayyeng dagiti IPs. Maipasdek pay ti slope protection tapno malapdan ti panagreggaay ti daga ken natalged dagiti motorist ken turista a bumisita kangrunaanna no iti tiempo ti tudo. Gapu ta agkurang ti mabalin a pagpalabasan iti rabii iti daytoy a paset, mabalin met a serken dagiti igipupuonan ti panangipasdek kadagiti mountain resorts. Iti agdama adda dagiti sumagmamano a pribado a resorts iti Cervantes idinto a maysa a congressional funded ken tartarawidwidan ti LGU ti masarakan iti Suyo.

Kabayatanna, mabalin a maisayangkat iti napino a kadaratan ti Sabangan, Santiago ti agduduma a summer sports ken water sports iti natalna a kabaybayanna. Maysa metten nga atraksion ditoy ti Bikini Open a maisaysayangkat iti tunggal kalgaw a no sadino lalo pay a pumudot ti rabii ti kalgawmo kadagiti agkakalapsat a babbalasang ken agkakamacho a babbaro manipud iti rehion Uno ken Metro Manila nga agsasalip para iti titulo a Mr. and Miss Bikini Open.

Tapno maaddaan met iti kanayunan a pagbiagan dagiti umili malaksid iti panagmula iti pagay, tabako ken nadumaduma a rootcrops, punduan ti gobierno probinsial babaen ti kooperatiba ti pannakaipasdek dagiti smale scale processing plants a mangproseso kadagiti produktoda nga ube tapno agbalin nga ube jam, ube candies, ube powder a mausar iti panagaramid iti sorbets ken ube wine; laya tapno agbalin a gingertea powder wenno salabat; lokal a kape tapno agbalin nga instant coffee; ken ti pannakapadur-as ti tapey wenno rice wine. Makikammayetda iti DTI ken DOST para iti pannakapapintas ti pakete, pannakailawa ti merkado ken pannakasiguro ti nangato a kalidad dagitoy.

Adu dagiti naidumduma a klase ti orkidia iti kabakiran ti Ilocos Sur. Mangipatakder ngarud ti gobierno probinsial iti orchidarium a pakataraknan ken pakapaaduan dagiti orkidia. Ditoy met a maidisplay dagiti orkidia a mabalin a gatangen dagiti turista ken orchid collectors.

Guyugoyen met ti gobierno probinsial dagiti IPs tapno agaramidda iti adu a replica ti agduduma a natibo nga intrumento musical a maus-usar laeng kadagiti pabuya ken ritualda. Ponduan met laeng daytoy ti probinsia babaen ti kooperatiba. Tumulong met ti NCIP para iti training ken DTI para iti quality control dagiti partuatda. Mailako dagitoy kas souvenir kadagiti turista.

Masapul met ti pannakaprotehir biodiversity ken maliklikan ti agtultuloy a pannakakalbo dagiti kabambantayan. Prioridad ngarud ti pannakamula ti 50,000 nga ektaria a mabalin a mulaan iti kaykayo. Dagiti kayo a mabalin a paggapuan iti lana  (biofuel) ti bungana kas iti bittaog, niog ket tawwatawwa ti maimula iti maysa a pasetna tapno agbalin a panguartaan dagiti lumugar iti masanguanan babaen ti panagburasda kadagiti bunga sada ilako. Agawisto metten ti gobierno kadagiti investors tapno maipasdek ti maysa a planta a mamagbalin kadagiti bunga kas biodiesel. Makatulong daytoy iti  ikakabassit ti panagdependartayo iti lana manipud iti uneg ti daga kasta pay nga agbalin daytoy a paset ti adbokasia kontra iti panagbaliw ti panawen (climate change) a maysa itan a serioso a parikut ti sangalubongan.

Babaen met iti pannakikoordinar iti DENR, itandudo pay ti gobierno probinsial ti panagmula iti exotic fruit trees kas iti lansones, marang, rambotan ken lychee a mayataday iti nalamiis a klima ditoy. Mailakonto dagiti bunga dagitoy iti baba babaen kadagiti nalpaston a proyekto a kalsada ken iti puerto ti Tagudin. Kas pangarigan adu unay ti bungada para iti kasapulan ti probinsia, mabalinto met a maproseso dagitoy tapno mailata para iti nailian ken ganggannaet a merkado. Mabalin daytoy a serken dagiti pribado a negosiante.

Adu pay nga agpayso dagiti kasapulan nga aramiden dagiti agtuturay ti Ilocos Sur tapno sumayaat ti panagbiag ti tunggal Ilokano. Kuna pay ketdi ti dadduma nga agtagtagainep a siririing dagitoy gapu ta kasla narigat a maaramid dagiti proyekto a nairaman iti Ilocos Sur GroCIAD. Ngem kas kuna ni Gov. Chavit nasaysayaat no adda daytoy a giya a suroten tapno agbalin a naan-anay nga industrialisado a probinsia ti Ilocos Sur. Agtultuloy ti pannakipatangna kadagiti investors manipud China ken dadduma pay a pagilian tapno awisenna dagitoy nga agipuonan iti probinsia gapu ta ammona a dakkel ti maitulong dagiti pribado nga agipupuonan iti pannakatungpal ti GroCIAD. Dawdawatenna met kadagiti amin nga umili a tumulongda iti pannakatungpal dagiti sirmata tapno awanton ti napanglaw iti probinsia kalpasan ti sangapulo a tawen.@

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s