Naidumduma a Panagtaraken ti Baboy

Kastoy ti panagpakanda ti baboy iti nalengleng a lugar ti Tubalina, Alfonso Gregorio del Pilar

Iti sitio Tubalina, a sakupen ti barangay Alfonso, Gregorio del Pilar, Ilocos Sur, naidumduma ti panangawagda iti baboy no pakanenda.

“Lisay!”  Ipukkawda.  Manipud iti nasulinek ngem nabato a parte ti bantay ken batbato iti likudan ti purokda, rummuar dagiti nangisit a kababoyan tapno umay mangan.

“Suksuko!”  Ipukkawda manen tapno iti kasta, dagiti met burias a nagad-adu ti umasidegen.

Ti nakaskasdaaw, adda nakemna dagitoy a baboy, ta ti pagturonganda a lat-ongan a pangananda ket iti batog ti akinkukua kadakuada.  Kabayatanna nga iti sabali pay nga agtartaraken, dagiti laeng kukuana met ti bumatog kadakuada.

Nasurok dua gasut a kababoyan ti agwara-wara laeng iti dayaen ti balbalayda, partikular iti bantay nga naawagan iti Balingukabong, ngem intono agiyab ti tunggal maysa, mailasinda ti timek ti mangtartaraken kadakuada.  Kumaribusodanto metten nga agiinuna a mangan iti sango ti akinkukua kadakuada.

Kumonal ti panagtarakenda ta saan a maipupok dagiti baboy.  Agwara-warada laengen nga agay-ayam iti bakras.  Adda ti ubong a naaramid iti bato ngem dandani awan ti maipupok.  Ta dagiti laeng adda sakitna, aganak wenno dagiti mapalukmeg a baboy ti ipanda. 

Ni Olivia Pacangan, 53 anios, agtagikua iti 13 a baboy, inpaneknekna nga idi nagikkis iti “Lisay” ken “Suksuko”  kumaribuson dagiti tarakenna nga umay.  Manipud iti no sadino a parte ti likudanda a bantay, idi nangegda ti bosesna, simirip-sirip ti tunggal maysa a baboy a nagpapaliiw.  Ngem di nagbayag, immayen dagiti tarakenna.  Adda dagiti nalukmeg nga uray la agsaringgayad ti buksitda iti tian, adda met dagiti takong a nakuttong gapu iti kakaanakna.  Ken dagiti napaparagsit a burias nga uray da la agaapa iti pannanganda.

Inlawlawagna a nabayagen daytoy nga aramidda.  Kinapudnona, manipud idi naikamang iti Tubalina (wenno Burburan kadagiti dadduma), nasangpetanna daytoyen.  Nasurok 50 anios na itan.

Pinadas ti kadduami ni Samaria ti nagpukkaw met, ngem daksanggasat, ta imbes nga umasideg dagiti baboy, immadayoda ketdin.

PAKASARAKAN TI TUBALINA

Ngem saan a nalaka ti umay itoy a lugar.  Ti ilina a Gregorio del Pilar ket naipanagan iti kaubingan a Heneral a napapatay iti panangsalaknibna iti Tirad Pass tapno laeng makalibas ni Heneral Emilio Aguinaldo kadagiti kumamkamat nga Amerikano.

Manipud iti Candon City, agurayka ti panagrubbuat dagiti passenger jeep a naka-iskediul nga agbiahe iti dayta nga aldaw.  Kadaywanen nga alas dose agingga ala una ti malem ti biahe nga agturong iti Del Pilar.  Sementado pay met ti kalsada agingga iti ili ti Salcedo.  Ngem intono madanon ti barangay Bulala-Leguey, ti desdes a masarakan iti karayan-Kinibor ti dalanen ti lugan.  Ditoy metten a maammuam ti rason no apay a kaykayatda nga aglugan iti tuktok iti jeep imbes nga iti uneg. 

Umuna, maliklikam ti tapok nga umalibukabong nga umuneg iti jeep, maikaddua, makaliklik iti panakaitugtog iti panagtuail ti jeep no makadalan ti bato.

 Agarup 25 a kilometro a kawatiwat manipud Candon agingga sentro ti Gregorio del Pilar, pasang-at pasalog ti kaadduan a dalanen nangruna no simmagpaten iti lakon ti ili.  Maysa ket kaguddua nga oras nga agbiahe ti jeep.  No dagiti van, kotse ken dadduma pay basbassit a lugan, saanda la padpadasenen nga ibiahe no dida kayat a maulod ti luganda.

Iti tiempo ti panagtutudo ken panagbabagyo, saanen a makalasat pay ti jeep iti karayan gapuna a sumagmamano nga aldaw a mapupokda.  No umbaas bassit ti danum, sumagmamano a jeep ti agbiahe.  Adda dagiti jeep nga agsardeng iti tengnga ti agay-ayus a danum nga umabot agingga pagtugawanda, kasapulandanton ti lubid tapno guyoden a kasla baka.

Manipud sentro ti Del Pilar agingga Tubalina ket nasurok 10 a kilometro.  Adda parte ti dalan a di kabaelan a sang-aten ti lugan ta nagalis wenno nalubo, adda pay maysa nasurok oras a panagnana sakbay a madanon ti Tubalina.

TI TUBALINA

Maysa a purok a sumursuroten iti baro a lubong.  Adda dagiti nakabalayen iti sementado, adda koriente iti pagtaengan agraman dagiti appliances.  Iti dayana ti nangangato a bantay nga umok dagiti alingo, saggaysa nga ugsa, billit a salsallapingaw a ti umokna ket maysa kadagiti kanginaan no maaramid a sopas.

Ngem madlawan a pakabuklan ket nagado ti babassit ken dadakkel a marmol a bato.  Nakabite dagiti dadduma tapno di agreggaay ti daga kabayatanna a naaramid a pagdalanan dagiti dadduma.  Iti yan dagiti baboy, malasin dagiti ubong ti baboy a naaramid iti natuon-tuon a puraw a bato.  Iti kinaaduna, amin a pagbaddekan ket marmol a di napalanas.

Dagitoy met a bato, ti kangrunaan a rason, no apay nga uray agkaraiwara dagiti nasurok dua gasut a baboy iti komunal a pataraknanda, saan a naangot ti aglawlaw.  Iti kinapuskol ti bato a nayaplag, agpababa ti rugit ken isboda, saanen nga maluglog iti daga ta nauneg ti yanna. 

Kuna ni Mayor Luz Guillermo, dagitoy baboy ditoy ket organiko.  Saanda gumatgatang ti commercial feeds no di ket dagiti naggapu laeng iti lugarda, kas koma dagiti tedda a prutas, nateng, ken tuyo manipud iti inpakiskisda nga irik.

Daytoy met ti gapuna no apay a di unay dakkel dagiti baboy.  Agpresio ti maysa a baboy manipud P800 agingga P2500.

Nupay adayo, ngem adu ti dumaydayo, saan laeng tapno gumatang no di ket tapno kitaen ti naidumduma a wagas ti panangpakan ti nanakem a baboy.

 Ay wen man ketdi, intayo man ketdi kitaen ti panangipukkawda ti “Lisay” ken “Suksuko”, tapno manguraga.  Uray ta no malpas ditoy, mabalintayo pay pasiaren ti dadduma pay a pagtangsit ti Gregorio del Pilar:  kas koma ti panangulitayo iti Tirad Pass Shrine a nakatayan ni Gen. Del Pilar, wenno Sibol Hotspring ken ti kueba a nakaidulinan dagiti rurog ti nagkakauna a tao a nagbiag ditoy.

2 thoughts on “Naidumduma a Panagtaraken ti Baboy

  1. pudno dayta apo, ta uray no diak nakita dita Del Pilar, kasta met idi un-unana idiay Banayoyo, aglalo iti depaar na iti daya…..

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s