REYNALDO DUQUE, Mannurat

Ni Reynaldo Duque kadduana dagiti sumagmamano a mannurat nga Ilocano iti maysa nga okasion iti Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature

Ni Reynaldo Duque kadduana dagiti sumagmamano a mannurat nga Ilocano iti maysa nga okasion iti Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature

Pinutarna ti sarita iti papel a danum—Rey Duque

Dakamatem ti naganna, ket awan ti mannurat-mannaniw nga Ilocano ti di makaam-ammo kaniana.

Isuna ti tao a nangipaay ti anges kadagiti agbibiag iti sarita.  Isuna ti nangipaay ti biag kadagiti aggargaraw iti lubong ti literatura.

No ti papel ket maysa a lubong.  Didiosen dagiti karakter nga inikkanna ti biag iti papel tapno aggaraw, agsao ken agbiag iti panunot dagiti agbasbasa.

Maysan nga imortal ti lugar a Bagani Ubbog.  Maysan a pakasaritaan ni Romeo Arquero.

          Padak a kattigid ti ar-aramaten nga imana.  Kunada, isu ti maysa a siniales dagiti tao a nasariwawek ti imahinasionna.  Adadda nga arte ti pagduyusanna.  Nasapa a natakkuatanna daytoy, nasapa nga imbagana iti amana a ni Cenon Duque ti lubong a kayatna paggarawan.

Awan pay mannurat nga Ilocano a nangimaldit iti tugotna iti kasta unay kauneg ken kalatakna.

Ngem daksanggasat, ta itay nabiit ket nakitiponen kadagiti mannurat iti gunglo a maaw-awagan a GUMIL-Langit.

Nagleddaang dagiti mannurat, mannaniw ken dagiti agbasbasa kadagiti sinurat ken pinutarna.  Nagleddaang ta nagiddep ti maysa a kingki a mangranraniag iti literatura-Ilocana.

Ngem asino pay aya ti nakarkaro ti leddaangna no di ti maysa nga ina a nagayat ken nangtarabay iti anak agingga a nabigbig ti sangkapagilianan.  Nabigbig iti lubong ti literatura.

Ni Nana Placida Arquero viuda Duque, 87 anios.  Ti ina ni Reynaldo Duque nga iti kaubingna ket kitkitaenna laeng ti panagay-ayamna iti daga iti paraangan ti balayda a dos grados a naaramid iti tabla.

Kas maysa a mannurat ken reporter, tinurongko ti pagtaengan ti pagraeman unay a mannurat nga Ilocano.  Nakasaritak ti kabsatna a ni Cenon Duque, Jr., ti inaudida a tallo nga agkakabsat, (natayen ti maikaddua), diak impagarup nga iti dayta a gundaway, makasaritak ti ina, a nupay addan maikatlo a saka iti panagnana ngem napigsa pay laeng ti panagdengngegna.

Dita a natakkuatak no kasano a nangrugi ti panagsurat ti maysa a barito nga idi agangay ket nagbalin a mannurat a nagallangugan ti naganna.

Ti barito a Reynaldo, ammonan a lubongna ti literatura.  Imbagana daytoyen iti amana, nga agbiag isuna saan iti talon no di iti pagesseman a panagsuratan.

Agbasbasa iti pagadalan ngem adadda a dagiti sinurat a sarita ken pakasaritaan ti biag ti linaon ti notebookna.  Dagiti linabag ti biag a maysa kadagiti paborito a paglinglingayan a dengdenggen iti tangatang.  Ipatpatulodna iti radio iti Vigan dagitoy a pakasaritaan ti biag.  Kasikat idi ni Noli Guerrero a mangibasbasa kadagitoy a pakasaritaan ti biag.

Awan typerwriterna, isut gapuna nga isursuratna daytoy babaen iti ima.  Ngem no dadduma, masangona nga agturong iti balay ti kabarangayanda tapno imalditna iti typewriter dagiti sinuratna.

Kuna ni Cenon, adda dua idi a nuang ti amada.  Gapu iti panangsuportana iti anakna, inlakona ti maysa a nuang iti P480. Talloda (Cenon, Cenon Junior ken Reynaldo) nagturongda idiay Manila tapno gumatang iti typewriter.  Underwood ti brand namena, iti presio a P380.

Bayat a dagiti dadduma ket adda iti pugon a mangtrabaho iti tabako, adda isuna iti maikaddua a kadsaaran ti balayda a tumanaktak iti typewriter.

Nagbunga dayta nga arapaapna.  Kuna ni Junior (Cenon Duque, Jr.) a nakitana idi no kasano ti ragsak iti rupa ni manongna idi maipablaak ti umuna a saritana iti Bannawag:  Ti Buneng, Ti Tekka ken Ti Salamagi.  No kasano a naglagto ken nagrimat dagiti matana iti ragsak idi mabasana ti saritana iti panid ti magasin.  No kasano a timmakder ti maysa a mannurat.

Ket manipud iti dayta a gundaway, saanen a naigawid a timmayok ti naganna iti lubong ti literatura.  Saan laeng nga iti daniw ti dinalan ti lapisna, agsipud ta nabigbig iti sarita, nobela ken iti drama ken dadduma pay.  Ken saan laeng nga iluko ti dinanana.  Uray iti Filipino ken English ket naimaldit ti nagan a Reynaldo Duque.

Manipud kadagiti di malipatanen a Bagani seriesna, agraman ti Calimugtong a dinalanna, agraman dagiti di malipatan a pagteng ti saritana.

Gapu iti naidumduma a wagas ken epektibo a panangbiagna kadagiti taona iti sarita, a kas kuna ti kabsatna, “aggargarawda a tao iti lugar a mailadawan”, nangabak kadagiti nagkaadu a literary writing contest.  Ginasut a pammadayaw ti inawatna kadagiti naduma-duma a kita ti panagsuratan.

Isuna ti kaunaan ken kakaisuna pay laeng a Hall of Famer iti Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature nga inawatna idi 2003.  Ilocano a nagbalin nga editor-in-chief ti Liwayway.  Ken kakaisuna nga Ilocano a nangabak iti Centennial Literary Awards idi 1998 iti Filipino Epic a napauluan ti “Candon”  nga inisponsoran ti Filipinas.  Inawatna pay ti Pedro Bucaneg Award, ti kangatuan a pammadayaw ti Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilocano- Filipinas, nga ipapaayna kadagiti mannurat nga Ilocano ken dadduma pay a pammadayaw.

Ngem diak ammo no ammona, nga iti dayta a kaadu dagiti inabakna, ad-adu ti natignayna tapno makibiang iti lubong ti panagsuratan ti daniw ken sarita.  Ad-adu ti inikkanna ti lapis tapno makibiangda iti lubong ti literatura.  Dagiti dadduma, natignay kadagiti sinuratna a sarita.  Dagiti dadduma, naguyugoy iti seminar-workshop ken taripnong a nagatendaranda a nagbalinanna kas lecturer.  Dagiti dadduma, natignay iti panakisarsarita kaniana.

Diak ammo kadagiti dadduma, ngem kaniak a biang, saan a nalamuyot ti balikasna kadagiti sinuratko nga impakitak kaniana.  Adda karitna kaniak.  Epektibo kunak, ta kalpasan iti sumagmamano a tawen, makalamlamanok isunan kadagiti pasken a nakaimbitaran toy numo toy biang nga adda isuna.  Inruarna ti matmaturog a genes ko iti kinamannuratko iti daytoy a gundaway.

Kanayon a dagiti kamannuratan ditoy Candon ti damdamagenna no kasdiay nga agkita kami.  Kumkumustaenna ida.

Nangrugi iti Candon City ti panagtadem ti plumana.  Adda arapaapna nga isagot koma iti ay-ayatenna nga ili.  A maaddaan iti bibliotika (library) iti barangay Bagani a nakaikalian ti kadkadduana.

Wen, ta uray kasano kalatak ti naganna, dina malipatan ti pumasiar latta iti daga a nangilili kaniana.   Nupay aggigianen idiay Paranaque City, ngem adda latta dagiti gundaway a bisitaenna dagiti kakabagianna iti barrio a Bagani Campo.

Kinuna ni Nana Placida, ti naudi a panagsublina iti Bagani ket idi Abril 2012.  Iti dayta a bulan ken tawen a naisayangkat ti GUMIL Conference idiay Bacnotan, La Union.  Dayta nga aldaw ken kanito a malasin nga um-umbal isunan gapu iti sagubanit a simmalapon iti baginan.

Magmagna kami iti dayta a pangrabii, magna iti agarup sangagasut a metro nga agturong iti canteen tapno mangrabii iti maikaddua a rabii ti konbension.  Addakami iti tengnga ti dalan idi imbagana a nabannogen ken birokenna ti luganna.  Ngem agsipud ta awan ti lugan, nagkuykuyogkami a nagna iti nabatbati a watiwat ti dalan iti akikid nga askaw, pagsarsaritaan ti kamannuratan iti Candon City.

Idi nagkitakami idi Setiembre 2012, iti Palanca awarding, nasalun-aten.  Naganaygayen a makial-alamo kadagiti mannurat nga adda ditoy.  “Mayaten sir ti salun-atmo?”  Imbagak.  “Wen, gapgapuk ngamin ospital idi Abril.”  Kinunana.  Impagarupko a talaga a mayaten ti salun-atna, nangruna ta mabasbasa payen ti nobela iti Bannawag.

Ngem anian a kigtot, idi madamag a natayen ni Sir Rey Duque.

Mariknak ti ladingit ni Nana Placida iti dayta a kauman-umanko.  Kinunana a kayatna unay a makita koman, daksanggasat ta adayo met ti Manila.  Dida imbaga kaniana nga insigida ti napasamak.  Naudi a nakitana idi Abril 2012;  saan a nakabakasion idi paskua.

Ragsakna laengen a kitkitaen dagiti dadduma a pammadayaw nga inyawidna ditoy balayda.  Maragsakan no kasano kasayaatna kadagiti kakabsatna, maysa a pagteng nga addada ti sango ti dulangda, ket ibingayanna dagiti adingna ta dakdakkel ti bagina a kanen.

Nagasat ti Candon City, ta naaddaan iti anak a nagrimat ken nabigbig iti lubong ti literatura.  Nagasat ti Bagani ta karaman latta kadagiti sarita ken daniwna. Nagasat dagiti mannurat ken mannaniw a nakalanglangna ta naipaayanna iti pilosopia iti panagsuratan.#

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s