Apong Ilyan: Kutsero Sa Bagong Panahon

The horse drawn calash line up along the St. Paul Cathedral in Vigan City.
The horse drawn calash line up along the St. Paul Cathedral in Vigan City.

NOONG bata pa ako, madalas ko nang nakikita ko na si Apong Ilyan sa kaniyang pagkakalesa.  Ang Vigan noon ay isang bayan pa lamang.   Matiyaga siyang naghihintay ng sasakay sa sangang-daan ng barangay Simbaan-a-Bassit tsaka inihahatid sa makipot na eskinita ng Mena Crisologo.

Ako noo’y  anim na taong gulang pa lamang.  Ngunit sa mura kong isipa’y nakatatak na ang mga kalesang naghahabulan sa Vigan.  Sa bawat araw na nagdaraan, parang hindi Vigan ang aming lugar kung walang naririnig na yabag ng mga kabayo sa kalsada.

Marami pa sila noon… mag-isa na lang siya ngayon.

Continue reading “Apong Ilyan: Kutsero Sa Bagong Panahon”

PANGAT TI LAWA-LAWA

PROLOGO

        INYULDAGKO ti bagik iti nalukneng a kama, ket babaen iti silnag ti init a simmarut manipud iti awanan kurtina a de-jealousy a tawa, nakitak dagiti tapok a nagalikubeng a nagtaud iti kutson.  Nabayag gayamen a saan a nadaldalusan.  Kasla nabannog ti bagik ket agkakapsuy, nupay iti nagmalem ket awan met ti inobrak no di nagpagnapagna ken nagpanunot.

     Ngem kawaw ti isipko.  Kayatko koma ti agriaw tapno lumag-an bassit ti dagensen iti barukongko.

     Naisentro dagiti matak iti ngato ti balay.  Adda gayamen lawa-lawa ti balay nga agtataengen.   Makumikom a mangab-abel iti balayna.  Dinan inkankano ti nasipnget nga aglawlawna.  Diak pay gayam nasindian ti bombilia tapno rumaniag koma ti balay.  Ngem apay ngata, kasla kaykayatna man ti nasipnget nga aglawlaw.

     Kas kaniak, panagriknak ket nakasipsipnget ti lubongko.  Kasapulan ti silaw iti panunotko, kas met laeng iti panagkasapulak iti silaw iti pagtaengak.

     Pinagkarayamko ti matak, saan la gayam  maymaysa a lawa-lawa ti adda balaynan.   Nakasapsapot met gayamen ti dandani amin a suli ti balay.  Manon, aya, nga aldaw a di nadaldalusan ti balay.  Nabayagen.  ‘Su met la nagpupuniponen dagiti lawa-lawa ditoy.

     Ket nagkarayam ti panunotko iti sala, iti bangsal, iti kusina.  Itay limmabasak, karaiwara dagiti alikamen ken ramramit ti balay.  Awan urnos.

     Ayna, Romero, naminsan laeng ti panakasapot ti panunotmo.  Dimo ngarud itulok nga agnanayon nga ibaludnaka iti gitana:  kinunak iti bagik.

(a)

        AGTALNAKAYO, ubbing!  Agpatpaturogak!”  Inlaawko kadagiti ubbing nga aga-ayam iti kalsada ti barangay.  Tinan-awak pay ida iti tawa ti balaymi a semi-bungalo.  Umarikiakda iti panagay-ayamda iti sango iti balaymi.  Agsipud ta adda iti igid iti kalsada ti balaymi, a sentro pay met ti sitio Nalasin iti barangay San Pedro, ditoydan a nagpupunipon.

     Limada a nagu-ummong:  ni Sofia, 6;  Cedric, 7;  Amboy, 6;  Racquel, 5; ken Aj, 6.  kakaanakak met laeng ida.  Nagmayat ti panagrikosda a nakamasngaad.  Nakadumogda amin, ket pakaringgoranda ti diak ammo nga adda iti tengngada.

     Diak nga inpasada ti Yamahak, na-flat tire itay bigat.  Mulmulenglenganda pay laeng idiay vulcanizing shop.  Ni Anabel nga asawak ket nakitienda.  Inkapilitan a siak ti nagaw-awir iti tallo  bulanna a kimmutmi— ni Tricia.  Ti inunaanmi a ni April ket inkuyogna, tallo ti tawenna.

     “Kunak… agulimekkayo, no makariing ‘toy adi’yo, sikayo ti pagaw-awirek!”  Indagullitko, dida la maalan iti maysa a sao.  “Ania, ‘ya, da’ta pakaringguranyo?”

     “Pangat ti lawa-lawa, Ankel!”  Kinuna ni Sofia.  Putot ni kapid Gardo a padak met laeng nga agtraytraysikel.

Continue reading “PANGAT TI LAWA-LAWA”

BARO A LAWAG

 

Da Esoj Ken Airam Iti Baro a Lubong

1.  NALAMIIS idin ti umappuyot a pul-oy ti angin-amianan iti sibubukel a rehion ti Ilocandia.  Desiembre ngaminen, ket umukuoken ti lam-ek nga umarakup a kasla makipagmaymaysa iti panangsarabo iti espirito ti paskua.

     Ti oras:  2135pm;  aldaw:  Domingo;  tawen:  2054

     Iti di unay nalatak nga ili a San Juan, La Union— adda agassawa nga aglingling-iten iti bannogda a magmagna.  Ti babai ket nakaabungot iti tuallia, madlaw ti pakka-pakkang a panagnana.  Masikog!- ket agpaspasikalen ti tianna.  Kakuyogna ni lakayna a mangas-assibay kenkuana.  Ngem kasla di umanay ti nabatbati a pigsada a dumanon iti nawatiwat pay a kilometro a ‘yan iti kaasitgan nga ospital.

     Ti lalaki ket managan Esoj, kaputotan dagiti tartaraudi a karpintero iti daytoy a panawen nga aw-awagan dagiti Ingles a Humane Technology Era (THE).  Apsay ti buokna a tumingtinggaw iti kinangisitna.  Ti kudilna ket maris iti daga.  Kasla kanayun a nakasipot ti timmingraraw a matana.  Di makuna a suriab ngem di met makuna a natundiris ti agongna.

Continue reading “BARO A LAWAG”

DANGILEN

(i)

Ti dara iti bagim ket kasla obra maestra a pinta. Naipeltapeltak daytoy iti amin a paset iti bagim—manipud ulo agingga saka. Agtedtedted. Nagmantsa daytoy manipud kadagiti nagpusisit a dara iti tengnged, ulo wenno barukong ti kabusor ngaq inugedam babaen iti badangmo; ti dadduma ket manipud kadagiti sugat a gapuanan ti natadem a talunasan a naiwa iti lasagmo.

Ngem awan butengmo—ad-adda a timmuredka iti mariknam nga apgesna. Ta sika ni Dangilen, ti maingel a manakigubat ti Sayao.

Didaka kabaelan a parmeken dagiti kabusoryo a tribu ti Saggayeng.

Kas daytoy manakigubat ti Saggayeng nga addan iti likudam a mangtagbat kenka, insigida nga insanggam ti talunasan nga iggemmo. Naggubbuay iti rissik ti nagdinamgis a dua a landok, ken iti nasinggit nga uni ni patay. Ket iti guyodmo iti buneng sa inrukobmo ti bagim nga inwasiwas ti imam a nakaiggem ket apagisu iti tian ti kabusor. Iti panakaiwana ket dandani rimmuar ti bitukana. Nasiputam ti parsiak ti dara manipud ngudo ti buneng a naipilkat iti sabong ti maysa a lanut a nakabitin iti sanga iti puon ti kayo a sagat.

Continue reading “DANGILEN”

Balligi (Ni Dalusapi)

            KINURAYKAYNA ti daga iti amin a pigsana, ket nagalikubeng ti tapok.  Nangnamnama iti taraonna daytoy a bigat.  Ngem awan nakitana uray maysa a bagas wenno tipping ti irik a mabalinna a tuktuken.  Inulitna manen ti panangisagad-sagad iti ubbing pay a sakana, ngem kaskasdi nga awan.  Nagpasango bassit ta bareng adda ti nagaburan ditoy a di nakita dagiti immun-una ngem isuna.  Ket idi insikkadna manen ti sakana, anian a ragsakna idi masiripna ti kaguddua-bukel ti bagas.  Dinardarasna nga inasitgan tapno sippiten.  Ngem idi kuan, nariknana laengen nga adda ti agdardaras a dimmuklos kenkuana.  Ket narikna laengen ti nasanniit a sippit  a nailipit iti tengngedna.

Continue reading “Balligi (Ni Dalusapi)”

Bagnos

Siak ni Imeldo Okingan, inaywanan ken sinappuyot ti kabakiran ti bambantay,  pinadakkel ti bakras ti aw-away, ken tinenneb ken minuli ti sursurong.  Ti abalbalayko ket ti panagkulambitin kadagiti lanut iti darakkel a kaykayo.  Ti ray-awko ket ti panangkamat kadagiti alingo ken abuyo.

     Ti tawenko?  Diak ammo!  Kuna ni Amang Bannua a dina kaugalian ken nagtaktakan ti panangipapel iti kanagananmi iti Local Civil Registry, agraman ti sabsabali pay a sangapulo a kakabsatko.  Bukbukodko ti nangi-rehistro iti bagik ta kinasapulak idi agadalak iti sekondaria.  Pinugpugtuak lattan ti tallopulo a tawenkon.  Kuna ngamin ni Amang nga addan tallopulo a layus a pinalabeskon iti karayan Amburayan.

     Karayan Amburayan?  Kuna ti mistrak iti Social Studies a dagiti lugar nga adda iti igid iti karayan ti ad-adda a dumur-as, kas koma iti karayan Tigris ken Euprates ti nangpadur-as iti Babilonia ken Sumeria.  Ngem diak mamati!  Ta apay?  Apay ngarud a di met dimmur-as ti lugarmi a Sugpon?

Continue reading “Bagnos”

PAMILIA

(i)

          KAS maysa a natakneng ken pagwadan nga ama, awan ti sabali nga inarapaapmo, Rufino Viduya, no di ti naragsak ken nasayaat a danggay ti pamilia.  Makitam ni Sofia nga asawam, nakaisem a mangas-asikaso iti pammigatyo, wenno bayat a dumdumngeg kenkuana dagiti anakyo iti balakad nga agsingsingpetda.  Sika, kas padre de pamilia, ragsakmon ti tunggal agek manipud kenni baketmo ken dagiti annakyo:  da Gerald, Ana Marie, Rolando, Christian, Madelaine, ken Mara Sofia.

          Ngem apay met ngamin a ti panawen ket panagbaliw ti kasinginna, ket sumurot metten dagiti nararagsak a kanito a no mabalin koma ket agbati lattan a paset ti biag.  Apay a dumanon ti oras iti biag nga indayonennaka ni lagip iti napalabas ta dinto pulos masublian pay.

         “Lakay, patibkerem ti bagim.  Kabaelam dayta!”

            Manon, aya, a kalgaw ti limmabas iti biagmo?  Ket no dika agriro, innem a pulo ket siam a baro a tawen ti pinasangbaymon iti biagmo.  Iti kasasad ita dagiti annakmo iti sosiodad ken gobierno, adda pay kadi kalikagummo?  Ap-apalanda ti naragsak a pamiliayo a naikanbas iti  nagbanagan dagiti annakmo.  Manon, aya ti naawatmo a panangbigbig iti panangidalanmo iti pamiliam?  Adun.  Adda naggapu iti Parish Pastoral Council, Lion’s Club, Local Government Unit ken dadduma pay nga organisasion iti gobierno ken pribado.

          “Kunakto met ngamin a dimo unay palalluan dagiti natataba a taraun.  Natangken met ngamin ti ulom no dadduma.”

          Awanen ti kalikagumam pay itoy a biag.  Dagiti innem nga annakmo ket modeloda iti kagimongan.  Uray maysa kadakuada ket di agar-aramat iti maiparparit nga agas.  Adda panagbutengda iti Dios gapu ta ubbingda pay laeng ket agkukuyogkayon a makimisa iti tunggal bigat iti aldaw iti Domingo.  Naipasagepsep kadakuada ti na-Kristiannuan a banag.

  Continue reading “PAMILIA”

Create a free website or blog at WordPress.com.

Up ↑